DIE ZAUBERFLÖTE VAN MOZART
'DER HÖLLE RACHE KOCHT IN MEINEM HERZEN'
Die Zauberflöte, K. 620, opera in two acts (1791)
Ik ben Mozart, en in dit stuk neem ik je mee in de aria Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen uit Die Zauberflöte. Ben je benieuwd naar wat er achter deze beroemde aria schuilgaat? Ik ben er om je stap voor stap door de details van Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen te leiden, zodat je straks met andere oren naar de woede van de Koningin van de Nacht luistert. Als we daarmee klaar zijn, wijs ik je een paar manieren om Die Zauberflöte verder te ontdekken.
---
Zo luister je naar een kokende koningin
Je hoeft niets van klassieke muziek te weten, je hoeft alleen te horen dat iemand erg boos is. Luister eerst naar de strijkers en de pauken, want die leggen een onrustige, dreigende bodem onder het stuk, in d-mineur. Daaroverheen klinken twee fluiten, twee hobo's, twee fagotten, twee hoorns en twee trompetten, en vooral die trompetten geven het geheel iets van een oorlogsverklaring. Houd vooral de zangeres in de gaten, want haar stem beslaat twee octaven, van F4 tot F6, en het hele orkest is er om haar woede te dragen.Een titel met een kookpunt
De titel is gewoon de eerste regel van de tekst, en die betekent zoiets als: de wraak van de hel kookt in mijn hart. Ik liet hem zo staan, omdat die ene regel precies zegt wat de Koningin van de Nacht op dat moment voelt. In het tweede bedrijf stopt ze een mes in de hand van Pamina en beveelt ze haar Sarastro te doden, anders verstoot en vervloekt ze haar eigen dochter. Dit is dus geen driftbui maar een bevel, en daarom wilde ik er geen zacht liedje van maken.Een vorm die meekookt met de woede
Over de vorm heb ik even nagedacht, maar ik heb hier geen vaste doos met een officiële naam gekozen, want de woede van de Koningin bepaalt de indeling. De aria volgt dus haar gedachtegang, en die loop ik met je langs in vier delen. Eerst komt de dreiging, dan het bevel met de vloek, dan het vocale vuurwerk en tot slot de ontlading. In de volgende alinea's neem ik ze een voor een met je door, en je zult merken dat ze samen een heel kort toneelstukje vertellen.Deel 1: De pan begint te sissen
Het orkest zet de toon met een gejaagd, dreigend begin, en je voelt meteen dat hier niemand rustig aan het theedrinken is. Dan zingt de Koningin de regel die het stuk zijn titel geeft, en haar melodie drijft stevig vooruit. De stemming is die van opgekropte woede die nog net onder controle wordt gehouden. Dat is bewust zo, want ik wilde dat je eerst voelt dat er iets gaat ontploffen voordat het gebeurt.Deel 2: Het mes wordt doorgegeven
Nu gaat het van gevoel naar opdracht, want de Koningin zegt rechtstreeks tegen haar dochter wat ze moet doen. De muziek wordt scherper en dwingender, alsof elke zin een uitroepteken krijgt. Ze dreigt Pamina te verstoten en te vervloeken als Sarastro niet sterft, en dat hoor je aan de felheid waarmee de zangstem de woorden uitspreekt. Ik laat het orkest hier dicht bij haar blijven, zodat de dreiging geen moment verslapt.Deel 3: De sopraan gaat het dak op
Hier komt het deel waarvoor veel mensen deze aria kennen, want de stem vliegt omhoog in razendsnelle versieringen tot aan de hoge F6. Zulke virtuoze zang heet coloratuur, en bij mij is het geen show om de show maar de woede die niet meer in gewone zinnen past. Ik schreef het voor Josepha Hofer, die in de eerste uitvoeringen 32 jaar oud was en bovendien mijn schoonzus. Wie dit zingt moet dus tegelijk precies, krachtig en woedend zijn, en dat is een hele opgave voor één adem.Deel 4: Deksel erop
In het laatste deel keert de dreiging terug en trekt het orkest de aria naar de afronding toe. Trompetten en pauken geven het slot extra gewicht, zodat het klinkt als een deur die met een dreun dichtslaat. De stemming is nu geen opgekropte woede meer maar een vastberaden eis die geen tegenspraak duldt. Als de laatste klank wegvalt, begrijp je dat Pamina hier wel erg weinig keuze lijkt te hebben.Zet hem maar aan
Dan is het nu jouw beurt: zet Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen op en laat de muziek gewoon over je heen komen. Misschien denk je tijdens het luisteren even terug aan wat we hebben besproken, aan de strijkers en pauken, de trompetten en de stem die tot F6 klimt. Je hoeft niets te herkennen of te begrijpen, want de woede van de Koningin komt vanzelf over. Ik hoop dat je het net zo spannend vindt om te horen als ik het vond om het te schrijven.---
Zo, daar sta je dan aan het einde van deze luistergids, en ik hoop dat de Koningin van de Nacht je nog even in de oren blijft klinken. Heb je het leuk gevonden om meer te ontdekken over Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen uit Die Zauberflöte? Als je terugdenkt aan dit stuk, dan hoor je misschien niet alleen de hoge noten, maar ook een moeder die uit woede haar dochter een mes in de hand drukt. Zo'n aria is veel meer dan vuurwerk, want achter al die woede zit een verhaal dat je pas goed hoort als je het kent. Die Zauberflöte zelf heeft nog veel meer te bieden dan deze ene aria. Er is nog genoeg te ontdekken, bijvoorbeeld hoe Papageno met zijn klokkenspel door de proeven heen stommelt, of hoe Tamino en Pamina samen door vuur en water gaan. Ik schreef dit werk in het laatste jaar van mijn leven, en het doet me goed dat mensen er na al die tijd nog steeds naar luisteren. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over Die Zauberflöte. Misschien ontdek je er een nieuwe favoriet, en anders hoor je de bekende stukken de volgende keer met nieuwe oren.