DIE ZAUBERFLÖTE VAN MOZART
HET VERHAAL IN HET KORT

Een slang, een koningin en een fluit met een eigen wil

Stel je een betoverd land voor waarvan niemand de naam kent, en waar een prins, een vogelvanger en een berg geheimen elkaar tegenkomen. Dat is Die Zauberflöte, de opera die ik in 1791 schreef voor een breed publiek dat vooral een goed verhaal wilde en niet voor een zaal vol hovelingen. Er is een koningin die haar dochter terug wil, een man die als schurk begint en als wijze leider eindigt, en twee instrumenten met toverkracht, een fluit en een stel klokjes. Blijf dus goed kijken, want niemand in dit verhaal is precies wie hij in het begin lijkt, en alles loopt uit op een gevecht tussen zon en nacht.

De helden en hun lastige liefdesleven

Tamino is de prins en een tenor, en meteen het hart van het verhaal. Hij laat zich door de Koningin van de Nacht overtuigen om haar dochter te redden, maar in de gemeenschap van Sarastro leert hij hogere idealen kennen. Zijn fluit helpt hem door de beproevingen, en zijn liefde voor Pamina houdt hem op koers.
Pamina is de dochter van de Koningin van de Nacht en een sopraan, en ze zit in het paleis van Sarastro. Om haar draait het hele avontuur. Als ze denkt dat Tamino haar in de steek heeft gelaten, wanhoopt ze bijna, maar ze blijft uiteindelijk naast hem staan, ook bij de zwaarste proef.
Papageno is de vogelvanger, een baritonrol, en de gewone man tussen alle verheven idealen. Hij krijgt een stel toverklokjes en is eerder bang dan heldhaftig, en hij droomt vooral van een lief meisje. De proeven haalt hij niet, maar hij krijgt toch zijn beloning: Papagena. Schikaneder zelf speelde hem bij de première.
Papagena laat zich eerst zien als oude vrouw, en Papageno weet niet wat hem overkomt. Zodra hij belooft met haar te trouwen, verandert ze in Papagena zelf, en daarmee is zijn beloning binnen. Ze is het vrolijke tegenwicht van het verheven liefdespaar, en haar naam lijkt niet toevallig op die van hem.

De machten achter de schermen

De Koningin van de Nacht is een coloratuursopraan en de tegenstander in dit verhaal. Ze haalt Tamino over om haar dochter Pamina uit de handen van Sarastro te redden. Haar liefde is net zo scherp als haar hoogste noten: wie niet doet wat zij wil, wordt verstoten en vervloekt. Josepha Hofer, mijn schoonzus, zong haar bij de première.
Sarastro is een bas en lijkt in het begin de schurk, want hij heeft Pamina in zijn paleis. Maar hij blijkt een verlicht en vriendelijk leider van een gemeenschap die streeft naar wijsheid. Hij legt de geliefden proeven voor, niet uit wreedheid maar om te laten zien wie ze werkelijk zijn.
De drie dames staan in dienst van de Koningin van de Nacht en openen het verhaal met een daad: zij doden de slang die Tamino achtervolgt. Ze vertegenwoordigen de wereld van de koningin, vol geheimzinnigheid en fluisterend gezag. Het zijn er drie, en daarmee horen ze bij het getal dat in deze opera steeds terugkeert.
De drie jongens zijn de gidsen die Tamino en Papageno op hun tocht begeleiden. Ze vormen een tegenwicht voor de drie dames van de koningin, want ook zij komen met z'n drieën. Samen vormen die twee drietallen een mooi evenwicht, en tussen die twee krachten moet Tamino zijn weg kiezen.

Eerste bedrijf: van slangenschrik tot fluitconcert

Een slang en drie redders. Tamino vlucht door een onbekend land, achtervolgd door een slang. Gelukkig zijn daar de drie dames van de Koningin van de Nacht, die het beest doden en hem redden. Zo begint het verhaal met een reddingsactie, en meteen met de vraag wie hier eigenlijk te vertrouwen is.
Een portret en een belofte. Tamino krijgt het portret van Pamina te zien en is op slag verliefd. Hij zweert haar uit de handen van Sarastro te bevrijden, en de Koningin belooft hem haar dochter. Zo krijgt zijn tocht een doel dat hij zeer serieus neemt, al weet hij nog niet dat het verhaal ingewikkelder is.
Klokjes, fluit en gidsen. Papageno krijgt toverklokjes en Tamino een toverfluit, twee instrumenten die hen door de gevaren heen zullen helpen. Drie jongens zullen de twee begeleiden. Ik vond het heerlijk om muziek zelf een rol in het verhaal te geven, want zo wordt ze bijna een personage.
Het paleis en een verrassing. In het paleis van Sarastro ontmoeten Pamina en Papageno elkaar, en Tamino charmeert de dieren met zijn fluit. Dan verschijnt Sarastro zelf, en tot ieders verrassing blijkt hij vriendelijk te zijn. Hij kondigt aan dat de geliefden eerst proeven moeten doorstaan, en daarmee ligt de weg naar het tweede bedrijf open.

Tweede bedrijf: zwijgen is goud, maar niet voor Papageno

Zwijgen en deugd. Tamino en Papageno moeten proeven van stilte en deugd doorstaan, en dat valt de een veel makkelijker dan de ander. Pamina denkt ondertussen dat Tamino haar heeft verlaten en wanhoopt bijna. Zo wordt duidelijk dat de beproevingen niet alleen over moed gaan, maar ook over vertrouwen.
Een mes en een vloek. De Koningin van de Nacht legt Pamina een mes in de hand en eist dat ze Sarastro doodt. Doet ze dat niet, dan verstoot en vervloekt ze haar eigen dochter. Dit is het moment van Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen, en haar woede klimt tot de F6.
Een oude vrouw en een belofte. Papageno haalt de proeven niet, maar krijgt toch zijn kans op geluk. Een oude vrouw verandert in Papagena zodra hij belooft met haar te trouwen. Later roept hij haar met zijn klokjes, en dat is een vrolijke onderbreking van alle plechtigheid.
Vuur, water en zonlicht. Tamino en Pamina doorstaan de proeven van vuur en water, geholpen door de toverfluit. De Koningin en haar gevolg vallen nog aan, maar verdwijnen in eeuwige duisternis. De priesters bejubelen de zege van de zon op de nacht, en zo eindigt het verhaal met licht na al dat donker.