DON GIOVANNI VAN MOZART
'OVERTURE'
Don Giovanni, K. 527, opera in two acts (1787)
Ik ben Mozart, en ik ga je vertellen over de Overture van mijn opera Don Giovanni. Voordat het doek opengaat, zegt deze muziek al heel veel over wat er komen gaat. Ben je benieuwd naar de uitleg bij de Overture? Dan neem ik je graag mee, stap voor stap, door alle details van dit openingsstuk. Ik wijs je onderweg aan waar je op kunt letten, zodat je het stuk daarna met andere oren hoort. Als ik je alles over de Overture heb verteld, geef ik je een paar manieren om Don Giovanni verder te ontdekken.
---
Luisteren zonder diploma
Je hoeft niets van klassieke muziek te weten om mijn Overture te volgen, je hoeft alleen te letten op wat het orkest met zijn volume doet. Aan het begin speelt iedereen tegelijk, en de akkoorden vallen zo zwaar dat je ze bijna in je borst voelt. Daarna wordt het opeens stil en voorzichtig, en dan hoor je hoe de ene groep instrumenten de melodie van de andere overneemt, als mensen die elkaar iets influisteren. Luister dus vooral naar wanneer het donker klinkt en wanneer het licht wordt, want daarmee vertel ik het verhaal nog voordat er iemand zingt.Waarom het een Overture heet
Een Overture is het openingsstuk van een opera, de muziek die klinkt voordat het gordijn opengaat en er iemand een woord zingt. Ik noem het zo omdat het de zaal alvast vertelt wat voor avond eraan komt, een avond waarin lachen en schrikken vlak naast elkaar wonen. In mijn eigen catalogus staat 28 oktober 1787 als dag waarop ik hem af had, de nacht voor de eerste uitvoering in Praag, en het verhaal gaat dat ik er die nacht nauwelijks voor sliep. Of ik werkelijk de hele nacht wakker zat, weet niemand zeker, maar het past wel bij een stuk dat zo'n sterke, wakkere start maakt.Een plan met drie stappen
De vorm van deze Overture is geen ingewikkeld bouwwerk, maar een reis in twee delen: eerst een ernstig deel in d-mineur, daarna een licht deel in D-majeur. Het ernstige deel bestaat zelf weer uit twee stukjes, een donderend begin en een geheimzinnig tussenstuk, zodat je in totaal drie delen hoort. Het is een beetje als een toneelstuk dat begint met onweer, even stilvalt en dan de zon laat schijnen. Ik loop ze in de volgende alinea's een voor een met je door, dan weet je precies waar je bent.Deel 1: Het oordeel komt als eerste
De donderende slotformule in d-mineur is mijn manier om te zeggen dat dit verhaal slecht kan aflopen, want d-mineur staat bij mij voor dood en oordeel. Dat is bijzonder, omdat ik de ondergang van de hoofdpersoon in een opera van die tijd gewoon op het toneel laat zien, terwijl dat nauwelijks voorkwam. Onthoud die zware akkoorden goed, want ze komen in de tweede akte terug bij het standbeeld, dan met een grimmigere kleur en met blazers en trombones erbij. Die trombones bewaar ik trouwens helemaal voor die scène, dus in de Overture hoor je ze nog niet.Deel 2: Even de adem inhouden
Na de klap wordt het kort en heel geheimzinnig, alsof de muziek om zich heen kijkt of er iemand meeluistert. Dit stukje is klein, maar het doet veel werk, want het laat je vragen wat er nu gaat gebeuren. De spanning blijft hangen zonder dat er iets uitgesproken wordt, en juist dat maakt het zo onrustig. Dan breekt de muziek open naar D-majeur, en je merkt dat de sfeer in een paar tellen helemaal draait.Deel 3: Fluitend de afgrond tegemoet
Het derde deel is een luchtig allegro in D-majeur, vol beweging en zonder enige zwaarte. Dat past bij Giovanni zelf, die zijn dagen vult met charme en plannen en geen moment stilstaat bij wat er achter hem aan komt. De opera is niet voor niets een mengeling van ernstig en komisch, en dit deel laat je horen hoe dicht die twee bij elkaar liggen. Als je straks in de opera hoort hoe hij het standbeeld ontmoet en weigert zich te bekeren, denk dan even terug aan deze onbezorgde muziek.Draai de muziek maar aan
Nu is het jouw beurt om mijn Overture te beleven. Druk op afspelen en laat de muziek gewoon over je heen komen, zonder iets te hoeven begrijpen. Misschien helpt het om af en toe terug te denken aan wat we besproken hebben: het donderende begin, de stilte en de lichte afloop. Ik hoop dat je er net zoveel plezier aan beleeft als ik had toen ik het schreef.---
Zo, we zijn aan het einde van deze luistergids gekomen, en ik hoop dat je er met plezier naar hebt geluisterd. Vond je het leuk om meer te leren over de Overture uit Don Giovanni? Misschien hoor je de opening nu anders dan voor je dit las, met dat donkere begin en de lichte wending die daarna komt. Het mooie is dat die donkere akkoorden in de opera nog een keer terugkomen, wanneer het standbeeld aan tafel verschijnt. Wie goed luistert, hoort dus al in de eerste seconden waar het verhaal uiteindelijk naartoe gaat. Er valt in Don Giovanni nog veel meer te ontdekken dan ik hier kon vertellen. Denk aan de andere stukken uit de opera, aan de personages, en aan de manier waarop ernst en luchtigheid steeds door elkaar lopen. Elke keer dat je de muziek opnieuw opzet, valt je weer iets op wat je eerder over het hoofd zag. Wil je verder kijken en luisteren? Klik dan op de links hieronder, dan neem ik je graag mee verder de opera in.