DON GIOVANNI VAN MOZART
HET VERHAAL IN HET KORT

Een dag waarop alles misgaat

Stel je een opera voor die zich in één enkele dag afspeelt en die toch begint met een duel en eindigt met een afrekening in de hel. Ik schreef Don Giovanni in de zomer van 1787 in Wenen, maakte hem af in Praag en dirigeerde er eind oktober zelf de eerste uitvoering, die met donderend applaus werd ontvangen. In het middelpunt staat een onverbeterlijke verleider, en tegenover hem een dienaar vol twijfels, een verlaten vrouw, een dochter die wraak wil, een bruid met een bruidegom en een standbeeld dat niet vergeet. Da Ponte noemde het stuk een dramma giocoso, een mengeling van ernstige en komische rollen, en dat klopt precies: je lacht en je huivert, soms in dezelfde scène.

Wie hier allemaal iets te verbergen heeft

Don Giovanni – de man om wie alles draait: een verleider die zich maskert, liegt en charmeert zonder zich ooit af te vragen wat het de ander kost, en die tot het allerlaatste moment weigert ook maar iets te doen wat op berouw lijkt.
Leporello – zijn dienaar, die de wacht houdt, de klachten aanhoort en als geen ander de lijst van veroveringen van zijn meester kent, want hij moppert en twijfelt voortdurend, maar blijft toch bij hem, half uit angst en half uit nieuwsgierigheid.
Donna Anna – de dochter van de Commendatore, die in de nacht van de eerste scène haar vader verliest en daarna alleen nog leeft voor wraak, terwijl het libretto bewust in het midden laat wat er die nacht precies tussen haar en Giovanni is gebeurd.
Don Ottavio – de verloofde van Donna Anna, een trouwe en beleefde man die zich door haar een gelofte van wraak laat afdwingen en daarna zijn best doet die waar te maken, ook al is zij het die voortdurend de toon zet in hun zoektocht.

De anderen, die de boel flink door elkaar schudden

Donna Elvira – een vrouw met wie Giovanni ooit trouwde en die hij daarna in de steek liet, en die hem nu woedend achternareist, vastbesloten om hem te laten merken wat hij haar heeft aangedaan, maar nog altijd niet helemaal van hem los.
Zerlina – een jonge bruid, een sopraan, die op haar eigen trouwdag door Giovanni wordt aangesproken en heen en weer wordt getrokken tussen zijn mooie woorden en haar verloofde Masetto, zonder dat zij zelf goed weet wat ze wil.
Masetto – de bruidegom van Zerlina, een nuchtere man die ziet hoe Giovanni zijn bruiloft binnenwandelt om zijn bruid te verleiden, en die later, geslagen door Giovanni in de kleren van Leporello, vooral zijn trots moet verwerken.
De Commendatore – de vader van Donna Anna, die in de eerste scène in een duel met Giovanni sneuvelt en toch het laatste woord krijgt, want als standbeeld komt hij terug om Giovanni te laten kiezen tussen berouw en de gevolgen.

Akte 1: Een masker, een duel en een lange lijst

Een duel in het donker – Leporello houdt de wacht, terwijl Giovanni zich gemaskerd naar Donna Anna begeeft, haar vader de Commendatore in een duel doodt en wegvlucht, waarna Anna en Don Ottavio samen zweren de onbekende dader te straffen, zodat de opera begint met een moord en een belofte van wraak die de hele dag blijft hangen.
De lijst van Leporello – Donna Elvira, die Giovanni ooit trouwde en daarna verliet, stelt hem ter verantwoording, waarna Leporello in de catalogusaria voorrekent dat zijn meester er 640 in Italië heeft veroverd en 1.003 in Spanje, en zo maakt hij in één klap duidelijk dat Elvira helemaal niet de enige is.
Een bruid met twijfels – op de bruiloft van Zerlina en Masetto probeert Giovanni de bruid te verleiden, en in het duet Là ci darem la mano hoor je haar verzet bijna afbrokkelen, want de maat wordt sneller en hun stemmen, die eerst om de beurt zongen, vloeien samen.
Een bal vol maskers – op het feest van Giovanni verschijnen drie gemaskerde gasten, Anna, Ottavio en Elvira, die hun maskers afnemen en hem openlijk beschuldigen, maar in de chaos weet Giovanni te ontsnappen, en zo eindigt de eerste akte met een jager die zelf wordt opgejaagd.

Akte 2: Verkleed, uitgenodigd en verdoemd

Een kledingruil met bijbedoeling – Giovanni en Leporello ruilen van mantel en hoed, zodat Giovanni de dienstmeid van Elvira kan achtervolgen, en doordat hij zich als Leporello voordoet, slaat hij ook Masetto in elkaar, waardoor de grap van de verkleedpartij opeens bitter wordt.
Een uitnodiging op het kerkhof – op een begraafplaats nodigt Giovanni spottend het standbeeld van de Commendatore uit voor het avondeten, en tot ieders schrik neemt het standbeeld de uitnodiging aan, waardoor de man die in de eerste scène viel opeens weer de belangrijkste gast van de opera wordt.
Het laatste souper – tijdens het diner speelt een orkestje op het toneel melodieën, waaronder mijn eigen Non più andrai uit Figaro, tot het standbeeld arriveert, Giovanni op zijn beurt uitnodigt en berouw eist, en Giovanni, die zijn hand schudt en een plotselinge kilte voelt, weigert.
Neergehaald door de hel – demonen sleuren Giovanni naar de hel, begeleid door drie trombones die ik tot dat moment in de hele opera had gespaard, waarna de overgebleven personen hun plannen aankondigen en samen de moraal zingen: dit is het einde van wie kwaad doet.

Een verleider die blijft rondspoken

Ik liet de ondergang van de hoofdpersoon gewoon op het toneel zien, iets wat in de achttiende eeuw zelden gebeurde, en d-mineur staat daarbij voor dood en oordeel. In Wenen bracht ik de opera op 7 mei 1788 opnieuw op de planken, in een herziene versie met nieuwe aria's. Veel later, in 1827, schreef Chopin zijn Variations on Là ci darem la mano, Op. 2, en dat toont hoe lang dat ene duet in de oren blijft hangen. Onthoud vooral dit: de man die iedereen uitnodigde en voor niemand zijn deur sloot, kreeg uiteindelijk zelf een uitnodiging die hij niet kon afslaan.