DON GIOVANNI VAN MOZART
DE ACHTERGROND
Don Giovanni, K. 527, opera in two acts (1787)
Ik ben Mozart, en ik ga je het verhaal vertellen achter mijn opera Don Giovanni. Het is een verhaal over een man die denkt dat hij overal mee wegkomt, en over de vraag wat er gebeurt als dat niet zo blijkt te zijn. Ben je benieuwd hoe deze opera is ontstaan? Ik loop graag met je mee door die geschiedenis, stap voor stap, en ik wijs je onderweg de weg. Als we aan het einde zijn gekomen, geef ik je een aantal manieren om Don Giovanni zelf verder te ontdekken.
---
Een Spanjaard met een slechte reputatie
Don Giovanni heb ik niet zelf verzonnen, want zijn verhaal doet al heel lang de ronde. Het gaat terug op een Spaans toneelstuk van Tirso de Molina uit 1630, met de titel El burlador de Sevilla y convidado de piedra. Mensen vragen me weleens of het over Casanova gaat, maar die legende is dus veel ouder dan hij. Ik kwam er als componist pas ruim honderdvijftig jaar later bij, en ik had een flinke rij voorgangers die dezelfde man al op het toneel hadden gezet.Een oude bekende met een ganzenveer
De tekst kreeg ik van Lorenzo Da Ponte, en dat was geen onbekende voor me. Hij had al Le nozze di Figaro voor me geschreven, dus we wisten ongeveer wat we aan elkaar hadden. Hij leverde de woorden en ik de noten, en meestal kwamen we er zonder ruzie uit. Alles wordt gezongen in het Italiaans, en dat is voor het begrijpen van het verhaal minder erg dan je misschien denkt.Een naam die in de lucht hing
Ik was in 1787 niet de enige met een Don Giovanni in handen, want Giovanni Bertati en Giuseppe Gazzaniga hadden een opera met de titel Don Giovanni Tenorio gemaakt. Da Ponte keek daar natuurlijk naar, maar hij liet zich ook inspireren door een komedie van Molière uit 1665. Verder gebruikte hij een toneelstuk van Goldoni uit 1736, dus er lag een hele stapel boeken op zijn bureau. Uit die stapel maakte hij iets nieuws, en daar heb ik met veel plezier muziek bij bedacht.Een partituur op reis
Ik begon in de zomer van 1787 in Wenen aan de opera. Het werk reisde met me mee, want ik maakte het begin oktober in Praag af. Dat was dus geen opera die rustig op één plek kon rijpen. Misschien hoor je daarom in de muziek iets van haast, alsof het stuk zelf ook nog net op tijd ergens wilde aankomen.Een titel die al bijna alles zegt
De volledige titel is Il dissoluto punito ossia Don Giovanni, en dat betekent zoiets als "De losbol gestraft, of Don Giovanni". Daarmee weet je meteen dat het niet allemaal goed afloopt voor de man om wie het draait. Hoe het precies gebeurt, ga ik je niet vertellen, want dat moet je zelf in de zaal beleven. Ik beloof alleen dat het een lange avond is waarin je veel te lachen hebt en daarna een moment niet meer.Ernstig en grappig tegelijk
Da Ponte noemde het stuk een dramma giocoso, een mengeling van ernstige en komische rollen. In mijn eigen catalogus staat het gewoon als opera buffa, dus ik was zelf iets minder plechtig over de naam. Dat past wel bij de muziek, want het ene moment lach je en het volgende moment gaat er een koude rilling over je rug. Die wisseling is precies wat ik wilde, en ik wist dat het publiek er niet op voorbereid zou zijn.De nacht voor de première
Het verhaal gaat dat ik de Overture pas de nacht voor de eerste voorstelling heb geschreven. In mijn catalogus staat dat ze op 28 oktober 1787 klaar was, en dat klopt met dat verhaal. Of ik echt de hele nacht heb doorgewerkt, kan niemand met zekerheid zeggen. De eerste akkoorden komen later in de opera nog een keer terug, en dan klinken ze een stuk onheilspellender.Een avond in Praag
De eerste uitvoering was in het Nationaal Theater van Praag, dat nu het Estates Theatre heet. In de meeste bronnen staat 29 oktober 1787, al noemen sommige 28 oktober. Ik stond zelf voor het orkest, en Luigi Bassi zong de rol van Don Giovanni. Het publiek reageerde met donderend applaus, en ik moet toegeven dat ik daar na al die haast wel van genoten heb.Alles op één dag
Het hele verhaal speelt zich af binnen één dag, en dat is nogal wat voor iemand met zoveel plannen. Zijn knecht Leporello houdt een lijst bij van de veroveringen van zijn meester: 640 in Italië, 231 in Duitsland, 100 in Frankrijk en 91 in Turkije. Alleen in Spanje komt hij op 1.003, en die cijfers zingt Leporello alsof hij een boekhouder is die trots is op zijn administratie. Of er op die ene dag nog een paar bij komen, laat ik liever aan jou over om te ontdekken.Een tweede ronde in Wenen
In Wenen liet ik de opera op 7 mei 1788 uitvoeren, en voor die gelegenheid schreef ik nieuwe aria's. Het stuk bleef daarna mensen inspireren, want Chopin schreef in 1827 zijn Variations on Là ci darem la mano, Op. 2. Ook ik bewaarde nog een verrassing, want drie trombones spelen pas helemaal aan het einde van de tweede akt. Zodra je ze hoort, weet je dat het gedaan is met de grappen, maar waarom precies, dat vertel ik je niet.---
Zo, dat was het verhaal achter Don Giovanni, van een oud Spaans toneelstuk tot een avond in Praag in 1787. Ik kijk er met veel plezier op terug, en ik hoop dat jij het ook met plezier hebt gelezen. Vond je het leuk om te lezen hoe deze opera is ontstaan? Het mooie is dat een opera nooit helemaal uitverteld raakt, en dat geldt voor deze zeker. Er valt nog zoveel meer te ontdekken aan Don Giovanni, zoals de manier waarop ernst en komedie voortdurend door elkaar lopen. Luister er gerust nog eens naar met die gedachte in je hoofd, want je hoort elke keer iets anders. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te ontdekken wat Don Giovanni nog meer te bieden heeft.