REQUIEM VAN MOZART
'DIES IRAE'
Requiem in D minor, K. 626
Ik ben Mozart, en in dit stuk neem ik je mee naar het Dies irae, het deel uit mijn Requiem waar de rust van het begin plotseling wordt doorbroken. Ben je benieuwd naar wat er precies in dit Dies irae gebeurt? Dan loop ik graag met je mee en wijs ik je de details onderweg aan, zodat je goed hoort waarom dit deel zo opgejaagd en vurig klinkt. Daarna geef ik je nog een paar tips om het Requiem verder te ontdekken, want er valt na dit deel nog veel meer te horen.
---
Houd je stoel vast, maar blijf zitten
Zet het geluid dit keer wat harder, want in het Dies irae haal ik het Requiem uit zijn stille hoek. Luister eerst naar het koor, dat de woorden heftig en snel zingt, en daaronder naar de strijkers, die zo gejaagd spelen dat je je een beetje voelt als iemand die zijn trein dreigt te missen. Trompetten en pauken zetten er felle accenten overheen, en de trombones geven het geheel een zwaar, donker gewicht. Je hoeft geen woord Latijn te verstaan, want het tempo en de kleur van het orkest vertellen je al wat er aan de hand is.Een dag waar je liever niet op wacht
Ik heb deze titel niet uit de lucht gegrepen, want 'Dies irae' zijn de openingswoorden van een middeleeuws gedicht dat ik in het Requiem op muziek heb gezet. Het betekent ongeveer 'dag van toorn', en dat is ook precies de sfeer waarmee dit deel begint. Wie de eerste woorden van zo'n gedicht als naam neemt, heeft meteen de titel en de toon te pakken. Het is een beetje alsof je een brief opent waarop al in grote letters 'dringend' staat.Een reis in zes etappes
Bij de vorm liet ik me leiden door de tekst, want die springt van beeld naar beeld. De woorden van het gedicht verdelen het werk in zes delen: Dies irae, Tuba mirum, Rex tremendae, Recordare, Confutatis en Lacrimosa. Samen vormen ze de Sequenz, en het Dies irae is daarvan het eerste deel. Ik loop ze in de volgende alinea's één voor één met je langs, dus je hoeft nu alleen te onthouden dat er zes deuren zijn en dat we bij de eerste naar binnen gaan.Deel 1: Dies irae, of de deur die uit zijn scharnieren vliegt
Dit deel staat in d-mineur en heeft de aanduiding Allegro assai, wat zoiets betekent als 'heel levendig'. Het koor valt zonder aanloop binnen, en het orkest klinkt vurig en onrustig. De zangstemmen en de baslijn schreef ik zelf op, en de instrumenten daaromheen zijn na mijn dood door anderen uitgewerkt. Je hoort de muziek geen moment rustig staan, als een pan melk vlak voordat hij overkookt.Deel 2: Tuba mirum, een aankondiging die je niet kunt negeren
Na de storm van het eerste deel verandert de sfeer: het is minder een race en meer een plechtige aankondiging. De titel verwijst naar een bazuin, en je hoort hoe de muziek ruimte maakt voor iets groots dat zich aandient. Het drama is niet weg, want de spanning blijft onder het oppervlak doorsudderen. Zie het als het moment waarop in een film de camera van de drukte wegzoomt en op één plek blijft hangen.Deel 3: Rex tremendae, een koning met aanwezigheid
Hier staat een koning centraal, en de muziek maakt hem groot en ontzagwekkend. Het koor klinkt vol en stevig, en de woorden komen zwaar neer, alsof iedereen in de zaal ongemerkt wat rechter gaat zitten. Ik wilde dat je ontzag voelt, zonder dat je precies hoeft te weten waarom. Tegelijk hoor je ook een smekende toon, want in dit gedicht liggen ontzag en bede dicht bij elkaar.Deel 4: Recordare, even ademhalen
Na zoveel kracht komt hier een veel zachter moment, dat de zaal bijna op adem laat komen. Het gaat om een smeekbede, een vraag om gedacht te worden en om mildheid. De muziek wordt intiemer, alsof er een gesprek op fluistertoon begint. Het contrast met wat eraan voorafging is groot, en dat is de bedoeling, want een verhaal heeft niet alleen donderslagen nodig.Deel 5: Confutatis, vuur aan de ene kant en een gebed aan de andere
Hier botsen twee werelden: de heftige muziek keert terug, en daartussen klinkt een stil gebed. Luister hoe die twee elkaar steeds afwisselen, zonder dat een van beide het helemaal wint. Dat wisselspel is de kern van dit deel, want het laat horen dat angst en hoop in dezelfde mens kunnen wonen. Het lijkt op een weerbericht dat zowel storm als zon voorspelt, en je weet nog niet welke van de twee je krijgt.Deel 6: Lacrimosa, waar mijn pen ophoudt
Dit is het laatste deel van de Sequenz, en de naam betekent zoiets als 'vol tranen'. Ik schreef er maar acht maten van, want op 5 december 1791 overleed ik in Wenen. De rest is door anderen afgemaakt, dus wat je daarna hoort is niet meer van mijn hand. Daardoor klinkt dit deel als een afscheid dat halverwege de zin is blijven steken, en dat maakt het zo ontroerend.Nu is het aan jou
Nu mag je zelf gaan luisteren: druk op play en laat het Dies irae maar over je heen komen. Houd tijdens het luisteren in je achterhoofd wat we net hebben besproken, zoals het tempo, de zes delen en de manier waarop de sfeer steeds omslaat. Je hoeft niets te herkennen of te begrijpen, want de muziek doet het meeste werk zelf. Ik hoop dat je de reis door mijn Dies irae net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Ik hoop dat je het fijn vond om met mij mee te luisteren naar het Dies irae uit het Requiem. Misschien ben je nu nieuwsgierig geworden naar wat er na die stormachtige opening gebeurt, want het stuk gaat nog lang niet zo hard door als het begon. Ik stopte midden in het Lacrimosa, na acht maten, en dat maakt de weg van dat laatste deel naar de stilte voor mij nog steeds de ontroerendste om te volgen. Zo zijn er in dit Requiem nog genoeg andere kanten te ontdekken, van de donkere klanken van het begin tot de mensen die het werk na mij hebben afgemaakt. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te zoeken in het Requiem. Neem er de tijd voor, want het hele Requiem duurt ongeveer vijftig minuten en dat is een goed besteed uur. Wie weet hoor je bij een volgende keer iets wat je nu nog niet had opgemerkt.