In de kappersstoel bij The Barber of Seville Overture van Rossini
De luistergids

Een goed gesprek in de orkestbak

Als je straks naar mijn The Barber of Seville Overture luistert, kun je het orkest het beste voorstellen als een gezelschap dat samen een levendig gesprek voert. De strijkers zijn de vlotte praters die het tempo bepalen en de spanning opbouwen, terwijl de houtblazers zoals de fluiten, hobo's, klarinetten en fagotten er telkens met een eigenwijs antwoord tussendoor komen. Om die praatgrage boel op het juiste moment een duwtje in de rug te geven, heb ik voor de nodige spierballen gezorgd met hoorns, trompetten, een trombone, pauken, een grote trom en bekkens. Let tijdens het luisteren vooral op hoe ik al die groepen één voor één bij elkaar optel, zodat een zacht gefluister vanzelf verandert in een vrolijke geluidsmuur.

Een geleende jas voor de kapper

Je vraagt je misschien af hoe het stuk aan de titel The Barber of Seville Overture komt, en eerlijk gezegd heeft die naam een behoorlijke omweg gemaakt. Toen mijn komische opera in februari 1816 in Rome in première ging, noemde ik het werk nog beleefd Almaviva, o sia L'inutile precauzione, uit respect voor mijn oudere collega Giovanni Paisiello die hetzelfde toneelstuk van Beaumarchais al in 1782 op muziek had gezet. Het grappige is dat deze ouverture oorspronkelijk helemaal niets met een kapper te maken had, want ik schreef de noten al in 1813 in Milaan voor Aureliano in Palmira en gebruikte ze in 1815 in Napels nogmaals voor Elisabetta, regina d'Inghilterra. Pas toen mijn komedie wereldberoemd werd onder de naam van de hoofdpersoon, kreeg ook dit hergebruikte openingsstuk voorgoed de titel die we vandaag allemaal kennen.

Knippen zonder omwegen

Het kiezen van de juiste opbouw voor The Barber of Seville Overture was een avontuur op zich, want ik wilde het publiek vanaf de eerste minuut bij de les houden. Ik heb gekozen voor een ingekorte sonatevorm, wat eigenlijk betekent dat ik het ingewikkelde middengedeelte waarin componisten hun thema's normaal gesproken binnenstebuiten keren, gewoon heb weggelaten. In plaats van zo'n lange omweg wandel ik na een korte overgang liever meteen door naar de herhaling van de leukste melodieën, zodat de vaart er goed in blijft. In de volgende alinea's neem ik je stap voor stap mee door de drie grote delen van het stuk, zodat je straks precies hoort hoe die muzikale reis in elkaar zit.

Deel 1: Een serieuze blik voor de spiegel

Ik begin dit eerste deel in een statig en rustig tempo dat ik Andante maestoso heb genoemd, geschreven in de heldere toonsoort E-majeur. Na een paar stevige akkoorden van het hele orkest krijgen de strijkers en de blazers om de beurt het woord, alsof iemand voor de spiegel nog even twijfelt over welk gezicht hij vandaag zal opzetten. De sfeer is hier nog verrassend plechtig en een tikje geheimzinnig, waardoor je bijna op het verkeerde been wordt gezet over wat er hierna gaat gebeuren. Met een paar afwachtende noten laat ik de muziek bijna stilvallen, zodat iedereen in de zaal op het puntje van zijn stoel zit voor het echte startschot.

Deel 2: Storm in de kapperszaak

In het tweede deel schakel ik abrupt over naar een razendsnel Allegro vivace in het donkerdere E-mineur, waarbij de violen er meteen vandoor schieten. Zodra dat eerste nerveuze thema voorbij is geraasd, keert het zonnige E-majeur terug en spelen de hobo, fluit en klarinet om de beurt een speelse tweede melodie die je meteen een glimlach bezorgt. Daarna haal ik mijn favoriete truc uit de kast door een kort motiefje steeds een trapje hoger en luider te herhalen met steeds meer instrumenten, een opbouw die mij in Parijs de bijnaam Monsieur Crescendo opleverde. Omdat ik het ontwikkelingsdeel heb overgeslagen, duiken we na die enorme golf van geluid vrijwel direct weer in de eerdere thema's, gevolgd door nog zo'n opzwepende zwelling van het orkest.

Deel 3: De laatste sprint naar de uitgang

Voor het derde en laatste deel gooi ik het tempo met de aanwijzing Più mosso nog een flink stuk omhoog voor een feestelijke eindsprint in E-majeur. De strijkers en blazers wisselen elkaar in een duizelingwekkend tempo af, een beetje zoals een kapper die nog snel even de laatste haren wegveegt terwijl de volgende klant al in de deuropening staat. De grote trom, de bekkens en de pauken draaien nu op volle toeren mee om het feestgevoel compleet te maken. Met een reeks krachtige en trefzekere klappen van het voltallige orkest zet ik er een dikke punt achter, zodat de gordijnen eindelijk open kunnen.

Tijd om zelf in de stoel te gaan zitten

Nu je weet hoe ik dit stuk in elkaar heb gezet, nodig ik je van harte uit om zelf naar mijn The Barber of Seville Overture te gaan luisteren. Druk op de afspeelknop en laat je lekker meevoeren door al die tempowisselingen en aanzwellende melodieën. Houd tijdens het luisteren gerust in je achterhoofd wat ik je net over die verschillende delen en instrumenten heb verteld. Ik hoop dat je net zoveel plezier beleeft aan deze muzikale rit als ik destijds had toen ik het werk op papier zette!