Veertjes in de wind bij La donna è mobile van Verdi
De luistergids

Een orkest op lichte schoenen

Als je naar mijn La donna è mobile luistert, let dan vooral op het speelse duet tussen de solo-tenor en mijn uitgedunde orkest. Ik heb hier alleen fluiten, klarinetten, fagotten, hoorns en strijkers neergezet, zodat de begeleiding nergens te zwaar op de maag ligt. De strijkers en blazers geven een verende drie-achtste maat aan die de zanger als het ware op de schouders neemt. Zo hoeft de tenor helemaal niet tegen een muur van geluid op te boksen en kan hij met een bedrieglijk zorgeloze glimlach zijn verhaal doen.

De pot verwijt de ketel

De titel La donna è mobile is geen bijnaam die er later door een uitgever is opgeplakt, maar gewoon de allereerste Italiaanse tekstregel die de hertog van Mantua zingt. Het betekent dat de vrouw wispelturig is, een gedachte die mijn librettist Francesco Maria Piave haalde uit de versregel Souvent femme varie in het toneelstuk Le roi s'amuse van Victor Hugo uit 1832. Volgens een oude Franse overlevering heeft koning Frans I die woorden ooit zelf in een ruit van het Château de Chambord gekrast, al weet niemand zeker of dat echt waar is. Het grappige is dat de hertog in mijn opera Rigoletto klaagt over vrouwelijke ontrouw, terwijl hij op datzelfde moment zelf op het punt staat om weer een nieuwe vrouw te verleiden.

Twee coupletten en een oorwurm

Voor de vorm van deze canzone koos ik geen ingewikkelde sonate of rondo, maar een overzichtelijke strofische opbouw met twee coupletten. Een man die in een herberg een luchtig liedje aanheft, gaat tenslotte geen muzikale wiskunde bedrijven. Beide coupletten worden ingeleid en met elkaar verbonden door hetzelfde korte orkestrale ritornel van acht maten. Laten we eens stap voor stap door die twee delen wandelen, zodat je precies hoort hoe ik de spanning onder die vrolijke oppervlakte vasthoud.

Deel 1: Haastige spoed in B-groot

Ik trap het eerste deel af in een zonnig B-groot en in een vlot Allegretto, waarbij het orkest eerst acht maten lang de sprankelende hoofdmelodie voorspeelt. Zodra de tenor inzet, pas ik een klein trucje toe door aan het einde van zijn zangzinnen telkens de laatste afsluitende maat weg te laten. Het voelt een beetje alsof iemand tijdens een gesprek alvast aan zijn volgende zin begint voordat hij zijn punt heeft gezet, waardoor de muziek voortdurend naar voren tuimelt. Pas helemaal aan het slot van het couplet geef ik je die laatste maat wel, zodat het lied na al dat ongeduld eindelijk even op zijn pootjes landt.

Deel 2: Die hoge noot is niet van mij

Na het terugkerende tussenstukje van het orkest begint het tweede couplet op precies dezelfde leest en in dezelfde toonsoort, want onze hertog is nog lang niet klaar met zijn cynische filosofie. Omdat de melodie nu al helemaal in je hoofd zit, kun je goed horen hoe de lichtvoetige klanken schuren met zijn gemene woorden over hoe ongelukkig een man wordt die een vrouw vertrouwt. Helemaal aan het einde volgt nog een zwierige cadens waarin elke tenor tegenwoordig een lange, hoge B uithoudt om de zaal plat te spelen. Eerlijk gezegd heb ik in mijn eigen partituur als hoogste noot een Ais opgeschreven, maar die latere toevoeging van de zangers is inmiddels zo'n vaste traditie geworden dat ik er maar niet meer over klaag.

Nu jij op de eerste rij

Nu nodig ik je van harte uit om La donna è mobile zelf te gaan beluisteren. Druk op de afspeelknop en laat je lekker meevoeren door de muziek. Houd onderweg misschien in je achterhoofd wat ik je net allemaal heb verteld. Ik hoop dat deze reis door mijn La donna è mobile voor jou net zo opwindend is als destijds voor mij toen ik het stuk schreef!