Gouden vleugels voor gedachten in Va, pensiero van Verdi
De luistergids

Een koor dat zijn stembanden spaart

Als je straks naar Va, pensiero luistert, hoef je niet te zoeken naar één opvallende solist die alle aandacht opeist. De hoofdrol is hier namelijk voor een vierstemmig gemengd koor van sopranen, alten, tenoren en bassen, ondersteund door mijn negentiende-eeuwse opera-orkest. Het orkest speelt in het begin vooral een zachte, wiegende begeleiding die klinkt als het rustige kabbelen van de rivier de Eufraat. Let er vooral op hoe alle zangers eerst heel ingetogen precies dezelfde lijn zingen, voordat de stemmen zich openvouwen tot een volle samenzang.

Vlieg eens een eindje weg

De titel van dit stuk heb ik simpelweg geleend van de allereerste woorden die tekstschrijver Temistocle Solera op papier zette: Va, pensiero, sull'ali dorate. In mijn opera Nabucco staat het eigenlijk droogjes genoteerd als nummer twaalf, Coro di schiavi ebrei, wat wij nu vaak het slavenkoor noemen. Solera baseerde zijn verzen op Psalm 137, waarin Joodse gevangenen in Babylon vol verlangen terugdenken aan hun verloren thuisland. Omdat zij zelf geen kant op kunnen, sturen ze in gedachten hun mijmeringen op gouden vleugels naar huis, een beeld dat meteen de hele sfeer vangt.

De muzikale bouwtekening

Voor een koorlied vol heimwee had ik geen ingewikkelde sonate of rondo nodig, maar een overzichtelijke en zangerige AABA-vorm. Het hele stuk rust op twee coupletten van elk acht regels, omlijst door een korte instrumentale inleiding en een al even bescheiden afsluiting. Ik heb gekozen voor de toonsoort Fis-groot en een rustige vierkwartsmaat, zodat de melodie alle ruimte krijgt om vrij te ademen. In de volgende alinea's loop ik die onderdelen een voor een met je langs, zodat je precies hoort hoe ik de spanning opbouw en weer laat rusten.

Deel 1: Eerst even de sfeer proeven

Voordat er ook maar één zanger zijn mond opendoet, geef ik het orkest een korte inleiding om het toneel in Babylon muzikaal klaar te zetten. Er klinkt geen grote fanfare, maar een gedempte aanloop die je dwingt om even rechtop te gaan zitten en je oren te spitsen. Het is een beetje zoals het moment waarop in het theater het zaallicht langzaam dooft en het geroezemoes in het publiek verstomt. Na een paar maten ligt die zacht deinende ondergrond helemaal klaar en kan het koor zonder haast instappen.

Deel 2: Iedereen op dezelfde lijn

Bij de inzet van de stemmen schrijf ik Largo en cantabile voor, een aanwijzing dat het tempo breed blijft en dat er vooral heel zangerig gemusiceerd moet worden. In dit eerste A-gedeelte, dat meteen wordt herhaald voor het tweede deel van de gedachte, zingt het hele koor de hoofdmelodie eenstemmig en in octaven. Geen enkele stemgroep probeert hier boven de andere uit te komen, want in hun verdriet zijn deze ballingen aan de oever van de rivier allemaal gelijk. Door die ingetogen eenvoud voelt het bijna alsof je niet naar een groot operakoor luistert, maar naar één enkele mens die zachtjes voor zich uit mijmert.

Deel 3: Plotselinge wind onder de vleugels

In het B-gedeelte laat ik de eenstemmigheid los en waaieren de sopranen, alten, tenoren en bassen ineens uit in een rijke, meerstemmige harmonie. De muziek zwelt hier flink aan wanneer de zangers de gouden harpen van hun profeten aanroepen en de klank plotseling veel voller en dringender wordt. Na die krachtige opleving keert de oorspronkelijke melodie terug voor het laatste A-gedeelte, waarin de stemmen nog eenmaal samenkomen in hun gedeelde verlangen. Helemaal aan het einde breng ik in een korte coda het volume weer terug naar een fluistering, totdat de laatste noot langzaam in de stilte oplost.

Nu jij op de eerste rij

Nu je weet hoe het stuk in elkaar zit, nodig ik je van harte uit om zelf naar mijn Va, pensiero te gaan luisteren. Druk gerust op de afspeelknop, leun achterover en laat je meevoeren door die lange, gedragen lijnen van het koor. Houd tijdens het luisteren onze wandeling door de verschillende delen in je achterhoofd, dan hoor je vanzelf hoe de zangers van fluisterende eenheid naar volle harmonie groeien. Ik hoop dat deze reis door mijn muziek je net zoveel kippenvel bezorgt als mij destijds in 1841, toen dit lied mij de vreugde in het componeren teruggaf.