AIR ON THE G STRING VAN BACH
DE ACHTERGROND
Orchestral Suite No. 3 in D major, BWV 1068: II. Air
Ik ben Johann Sebastian Bach, en ik ga je het verhaal vertellen achter de Air on the G String. Je hebt deze melodie waarschijnlijk al vaker gehoord, misschien zonder precies te weten waar ze vandaan komt. Juist bij muziek die zo vertrouwd klinkt, blijkt het verhaal erachter vaak verrassend weinig bekend. Ben je nieuwsgierig naar de achtergrond van de Air on the G String? Ik ben er om je door dat verhaal heen te leiden, rustig en stap voor stap. Zo kijken we samen naar hoe deze muziek is ontstaan en hoe ze door de jaren heen haar weg heeft gevonden. En als het verhaal verteld is, geef ik je nog een paar manieren om de Air on the G String zelf verder te verkennen.
---
Een suite met vijf kamers
De Air hoort bij mijn Orchestral Suite No. 3 in D major, en hij staat er dus nooit alleen voor. De suite heeft vijf delen: een Ouverture, de Air, twee Gavottes, een Bourrée en een Gigue. Het zou kunnen dat jij alleen het tweede deel kent, een beetje zoals mensen van een maaltijd alleen het toetje onthouden. Maar de Air is dan ook het deel waar alle drukte even ophoudt.Een datum die ik zelf niet meer weet
Wanneer en waar ik deze suite precies schreef, is tegenwoordig niet meer met zekerheid te zeggen. Het oudste bewaarde materiaal is een deels met eigen hand geschreven set stemmen uit omstreeks 1730. Of de muziek al in Weimar of in Köthen is ontstaan, blijft een open vraag. Ik hou het dus maar op uiterlijk 1730, want meer kan ik je eerlijk gezegd niet beloven.Mijn werk met vier kerken en een school
In Köthen was ik van 1717 tot 1723 Kapellmeister van prins Leopold, en daar was muziek maken echt mijn hoofdtaak. Daarna ging ik naar Leipzig, waar ik vanaf 1723 Thomaskantor was. Daar was ik verantwoordelijk voor de muziek in vier Lutherse kerken en voor de Thomasschool. Mijn agenda zat dus behoorlijk vol, en toch vond ik tijd om dit rustige stuk te schrijven.Voor wie eigenlijk?
Je zou verwachten dat ik hier een opdrachtgever bij kan noemen, een prins of een rijke stad. Maar er is geen opdracht van de Air of de suite bewaard gebleven. Niemand weet dus voor wie ik het schreef, of ik het gewoon voor mezelf en mijn musici maakte. Ik laat het raadsel graag bestaan, want een beetje geheimzinnigheid doet een melodie geen kwaad.De stilte tussen de feestgeluiden
De rest van de suite klinkt feestelijk, want rond 1730 voegde ik er volgens de Nederlandse Bachvereniging oboes, trompetten en pauken aan toe. In de Air laat ik die allemaal gewoon zwijgen. Er spelen alleen strijkers en continuo, in D-majeur en in de maat van vier tellen. Het is alsof in een luidruchtige zaal iemand zachtjes een kaars aansteekt, en iedereen vanzelf zijn stem laat zakken.Een violist met een plan
Bijna anderhalve eeuw later kwam de Duitse violist August Wilhelmj met mijn Air aan de haal. Hij maakte in 1871 een bewerking voor viool en piano, en die versie raakte al snel bekend. Wilhelmj leefde van 1845 tot 1908, dus hij heeft zijn eigen succes nog lang kunnen meemaken. Ik had er zelf natuurlijk geen weet van, maar ik gun het hem wel.Alles op één snaar
Wilhelmj zette de Air van D-majeur naar C-majeur, dus hij liet de muziek niet zomaar lager spelen maar verplaatste hem naar een andere toonsoort. Daardoor kon de eerste viool het hele stuk op de laagste snaar van de viool spelen, de G-snaar. Dat levert een donker, warm en bijna fluwelen geluid op. Van die ene snaar heeft het stuk uiteindelijk zijn bekende naam gekregen.Niet iedereen was enthousiast
Joseph Joachim, een beroemde violist uit die tijd, vond de bewerking van Wilhelmj maar niks. Hij noemde hem een schaamteloze vervalsing van een werk van Bach. Donald Tovey schreef op zijn beurt dat je de Air op zijn concerten zou horen zoals ik hem schreef, in het oorspronkelijke D-majeur. Zo zie je maar dat ook een kalm stuk als dit voor stevige meningsverschillen kan zorgen.Een vaste gast in Londen
In 1905 begon Henry Wood de bewerking van Wilhelmj te programmeren op de Londense Proms. Dat deed hij zo'n dertig jaar lang regelmatig. Zo kreeg het publiek de Air steeds opnieuw te horen, en leerde het hem langzaam kennen als een oude bekende. Ik denk dat je zoiets wel een traditie mag noemen.Van concertzaal naar bioscoop en popmuziek
Mijn Air is later ook buiten de concertzaal terechtgekomen, bijvoorbeeld in de films The Spy Who Loved Me uit 1977 en Se7en uit 1995. In allebei de films laat die rustige melodie je iets heel anders voelen dan de beelden doen vermoeden. Ook het nummer A Whiter Shade of Pale van Procol Harum uit 1967 gebruikte een maat of twee uit de Air. Dat een paar rustige noten uit mijn suite zoveel verschillende levens kunnen leiden, had ik zelf nooit durven hopen.---
Zo, dat was het verhaal achter de Air. Heb je het leuk gevonden om meer te weten te komen over de achtergrond van de Air on the G String? Ik hoop dat je de muziek nu met andere oren hoort, want zo'n rustig stuk vertelt meer dan je op het eerste gehoor denkt. Een melodie die zo kalm klinkt, heeft blijkbaar een lange en verrassende reis achter de rug. Er valt nog genoeg te ontdekken. Je kunt bijvoorbeeld op zoek naar de plekken waar de Air later opdook, zoals in de films Se7en en The Spy Who Loved Me. Ook in het lied "A Whiter Shade of Pale" van Procol Harum uit 1967 klinkt een stukje van de Air door. Het is bijzonder om te horen hoe dezelfde noten in een heel andere wereld ineens een nieuwe betekenis krijgen. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Misschien vind je daar wel een uitvoering die je nog niet kende. Neem er vooral de tijd voor, want deze muziek heeft nooit haast gehad.