Dobberen in Venetië met Offenbachs Barcarolle
De achtergrond

Een lied met een valse naamkaart

Mijn beroemdste melodie heet op papier eigenlijk Belle nuit, ô nuit d'amour, maar vrijwel iedereen kent haar simpelweg als de Barcarolle. Dat woord verwijst naar de traditionele volksliedjes die de gondeliers in Venetië zingen terwijl ze hun passagiers over het water varen. Mijn muziek heeft precies die rustige, wiegende beweging van een bootje op het water, al blijf je in de zaal gelukkig gewoon op het droge zitten. Toch is dit stuk helemaal niet aan de Venetiaanse grachten geboren, want het begon zijn leven ergens totaal anders.

Duitse boselfjes aan de Rijn

Ik schreef deze melodie namelijk al in 1863 voor mijn Duitstalige romantische opera Die Rheinnixen. De Weense Hofoper had mij om dat werk gevraagd, en in februari 1864 ging het daar in het Theater am Kärntnertor in première. In die opera zongen geen Italiaanse schippers dit deuntje, maar een koor van elfen in een Duits woud onder de titel Komm' zu uns. Je kunt dus gerust zeggen dat mijn zonnige Venetiaanse gondellied eigenlijk een verkleedpartij is van een groepje Duitse bosgeesten.

Tweede kans na zeventien jaar

Mijn opera over die Rijnelfen verdween na de première al snel in een la, wat natuurlijk eeuwig zonde was van zo'n fijne melodie. Zeventien jaar later werkte ik in Parijs aan mijn allerlaatste opera, Les contes d'Hoffmann, en daar paste dat oude elfenlied ineens uitstekend in. Een goede componist is soms net een zuinige kok die van een overgebleven gerecht de volgende dag nog een heerlijke maaltijd op tafel zet. Met nieuwe Franse woorden van tekstschrijver Jules Barbier veranderde mijn boslied zo in een zwoel nachtelijk duet.

Schrijven tegen de klok

Terwijl ik in 1880 in Parijs met man en macht aan Les contes d'Hoffmann werkte, werd ik helaas gekweld door hevige jicht. Ik had grote haast om het werk af te krijgen, alsof ik voelde dat de tijd me op de hielen zat. Op 5 oktober van dat jaar begaf mijn hart het door die slopende ziekte, nog voordat ik de orkestratie van de opera helemaal had kunnen voltooien. Ik heb mijn eigen meesterwerk dus nooit zelf op het podium mogen zien of horen.

De behulpzame collega

Na mijn dood nam mijn collega-componist Ernest Guiraud de zware taak op zich om mijn onvoltooide partituur speelklaar te maken. Hij maakte de orkestratie af en zorgde ervoor dat de melodie uit Die Rheinnixen als de Barcarolle in de opera terechtkwam. Muziekwetenschappers discussiëren er nog steeds over of ik die herhaling zelf nog heb bedacht of dat Guiraud dit na mijn dood op eigen houtje heeft besloten. In mijn bewaard gebleven handschriften voor de opera uit 1881 is het stuk namelijk nergens te vinden, dus niemand weet het helemaal zeker.

Verhuizing op het laatste moment

Toen Les contes d'Hoffmann op 10 februari 1881 eindelijk in première ging in de Parijse Opéra-Comique onder leiding van dirigent Jules Danbé, liep alles anders dan gepland. Het hele Venetiaanse bedrijf rond de courtisane Giulietta werd tijdens de laatste repetities geschrapt omdat de voorstelling anders veel te lang zou duren. Om mijn mooie Barcarolle toch niet verloren te laten gaan, verhuisde men het lied voor die eerste opvoeringen tijdelijk naar het bedrijf van Antonia. Mijn Venetiaanse gondellied klonk op de grote openingsavond dus zonder dat er op het toneel ook maar één Venetiaanse gondel te bekennen was.

Hoe je een gondel laat wiegen

Als de opera compleet wordt uitgevoerd, vormt de Barcarolle het openingsduet van het Venetiaanse bedrijf. Het wordt daar gezongen door de sopraan Giulietta en de mezzosopraan Nicklausse, de trouwe metgezel van de hoofdpersoon Hoffmann. Ik heb de muziek in een rustig tempo en een wiegende zes-achtste maat geschreven, zodat je het kabbelende water bijna onder je voeten voelt bewegen. De twee zangeressen zingen vrijwel de hele tijd vlak boven en onder elkaar, zo harmonieus alsof ze samen in dezelfde roeiboot zitten te sturen.

Zonder nummer toch wereldberoemd

Uitgeverij Choudens gaf de zang- en orkestpartituren in 1881 in Parijs uit, waarbij het duet als nummer dertien in de bundel belandde. Zelf heb ik de Barcarolle of de opera nooit een officieel opusnummer gegeven, want voor zo'n formele boekhouding had ik destijds echt geen tijd. Gelukkig hebben onderzoekers als Michael Kaye en Jean-Christophe Keck zich later over mijn werk gebogen om mooie kritische uitgaven te maken. Ook zonder zo'n catalogusnummer werd het al snel een van de populairste melodieën ter wereld en de beroemdste barcarolle die ooit is geschreven.

Een sterk verhaal op zee

Wanneer een melodie eenmaal zo geliefd is, duikt ze op de meest onverwachte en soms zelfs tragische plekken op. Zo gaat het verhaal onder overlevenden dat het scheepsorkest van de RMS Titanic mijn Barcarolle speelde toen het schip in april 1912 zonk. Of mijn muziek die nacht echt over het ijskoude water heeft geklonken blijft onzeker, want de precieze speellijst van het orkest is nooit bevestigd. Het is in elk geval een wrange gedachte dat een luchtig liedje voor een gondel mogelijk heeft geklonken op het beroemdste zinkende schip uit de geschiedenis.

Van operazaal naar het witte doek

Veel vrolijker is het tweede leven dat mijn melodie in de twintigste eeuw kreeg in de bioscoop en de popmuziek. In 1960 leende niemand minder dan Elvis Presley mijn deuntje voor zijn nummer Tonight Is So Right for Love in de film G.I. Blues. En in 1997 gebruikte regisseur Roberto Benigni de Barcarolle als een belangrijk muzikaal thema in zijn ontroerende film La vita è bella. Niet slecht voor een melodietje dat ik ooit begon als een bescheiden koorliedje voor een paar Duitse boselfjes.