Stroomafwaarts met Smetana's The Moldau
De achtergrond
Vltava, JB 1:112/2
Ik ben Smetana, en dit is het verhaal achter mijn The Moldau. Je hoort hoe ik een hele rivier in muziek zette terwijl ik zelf al helemaal doof was, en daardoor luister je naar dit stuk met andere aandacht. Als je na dit verhaal wilt merken of je een stuk herkent, dan leren mijn collega-componisten en ik je dat hier, bijvoorbeeld met een rondje in de Trainer .
---
Een rivier met twee namen
Ik schreef The Moldau als tweede van zes stukken die samen Má vlast heten, mijn muzikale liefdesverklaring aan mijn land. Thuis heet de rivier Vltava, en alleen de Duitsers zeggen Moldau, dus ik heb eigenlijk twee titels voor één stuk water. Elk van die zes stukken is bedoeld als een eigen verhaal zonder woorden, en dat noemen we een symfonisch gedicht. Dit verhaal gaat over de rivier, van de bron tot ver voorbij Praag, en je hoeft er niets van muziek voor te weten.Een stilte die steeds groter werd
In juli 1874 begon ik vreemde geluiden in mijn oren te horen, en die werden niet beter. Begin oktober was mijn rechteroor weg, en op 20 oktober hoorde ook mijn linkeroor niets meer. Dat is een zware klap voor iemand die zijn brood verdient met klanken, en ik was er diep ongelukkig van. Toch ging ik door, want de muziek zat gelukkig niet in mijn oren maar in mijn hoofd.Negentien dagen
Op 18 november 1874 had ik Vyšehrad af, het eerste stuk van de reeks. Twee dagen later begon ik aan de rivier, en na negentien dagen lag het hele stuk op papier. Dat klinkt snel, maar ik schreef het in Praag, de stad waar ik hem elke dag voor me zag stromen. Als je ergens zo vol van bent, hoef je niet lang te zoeken naar noten.Een melodie met een lang leven
De grote melodie die door het stuk heen golft, is niet helemaal van mij. Ze lijkt op een oud Italiaans liedje, La Mantovana, dat wordt toegeschreven aan de zanger Giuseppe Cenci en al in 1600 in druk verscheen. Een variant van datzelfde liedje is later de basis geworden van Hatikvah, het volkslied van Israël, maar die melodie komt dus niet van mij. Een goede melodie reist nu eenmaal zonder paspoort van het ene land naar het andere.Wie heeft het liedje nu echt gebracht?
Sommige mensen horen in mijn thema het Tsjechische kinderliedje Kočka leze dírou, maar dan in mineur. Dat is een leuk idee, maar niemand heeft het ooit kunnen bewijzen. Er gaat ook een verhaal dat ik zelf over een Zweeds volksliedje als inspiratie heb gesproken. Hoe het ook zij, de melodie zingt zich zo makkelijk dat je haar na één keer luisteren al in je hoofd hebt.Een oude bekende aan de oever
Als mijn rivier langs Vyšehrad stroomt, de oude burcht boven het water, laat ik daar een vertrouwd motief klinken. Het zijn vier noten uit het stuk dat ik eerder schreef, dus je hoort de rivier als het ware een bekende groeten. Daarna stroomt ze breed en rustig verder, op weg naar de Elbe. Zo hangen mijn stukken stiekem aan elkaar vast, ook al kunnen ze goed alleen staan.Het applaus dat ik niet kon horen
Op 4 april 1875 werd The Moldau voor het eerst gespeeld, in het Žofín in Praag, onder leiding van Adolf Čech. Het stuk stond daar nog helemaal op zichzelf, want de hele reeks werd pas in 1882 voor het eerst in zijn geheel uitgevoerd. Het publiek was meteen laaiend enthousiast. Ik zag de handen klappen en de gezichten stralen, en dat was voor mij genoeg.Wat een orkest allemaal kan
Het stuk staat in e-mineur en draagt de aanwijzing Allegro commodo non agitato, wat zoveel zegt als vlot, maar op zijn gemak en zonder haast. Ik heb er een heel orkest voor nodig, van piccolo tot tuba, met een harp erbij die het water laat glinsteren. Strijkers dragen de grote melodie, en de blazers geven de kleuren van bos, feest en maanlicht. Zo kan een orkest een landschap tekenen zonder dat er één penseel aan te pas komt.Van Praag naar de wereld
In 1878 klonk The Moldau voor het eerst buiten Oostenrijk-Hongarije, in Chemnitz, onder leiding van Hans Sitt. In 1879 sloot ik een contract met uitgever Urbánek, en in 1880 verscheen de partituur van het orkest. Daar zaten helaas nog wat drukfouten in, en pas in 2014 maakte Hugh Macdonald een nieuwe uitgave die teruggaat op mijn handschrift. Mijn originele manuscript ligt gelukkig veilig in het Smetana-museum in Praag.De rivier stroomt nog steeds
Sinds 1952 opent Má vlast elk jaar het muziekfestival Praagse Lente, op 12 mei, de dag waarop ik overleden ben. De Sint-Janstroomversnellingen die ik beschreef, liggen nu onder het water van het stuwmeer bij Štěchovice. Mijn melodie dook later op in een nummer van Stan Getz en in de film The Tree of Life. Het is een prettig idee dat mijn rivier ook zonder mij nog steeds verder stroomt.---
Zo, nu weet je hoe The Moldau is ontstaan, van de stilte in mijn oren tot de rivier die in mijn hoofd bleef stromen. Ik vind het nog steeds bijzonder dat ik dit stuk in volledige stilte schreef en dat mensen het nu al zo lang met zoveel plezier beluisteren. Sinds 1952 opent Má vlast elk jaar op 12 mei het Prague Spring International Music Festival, op de dag dat ik ben overleden. Ik kan me geen mooiere manier bedenken om herinnerd te worden. Vond je het leuk om te lezen hoe The Moldau tot stand kwam? Er valt nog veel meer te ontdekken aan dit stuk, want elke luisterbeurt laat je weer iets nieuws horen. Klik gerust op de links op deze pagina om verder te luisteren en de rivier op je eigen tempo te blijven volgen.