Stroomafwaarts met Smetana's The Moldau
De luistergids
Vltava, JB 1:112/2
Ik ben Smetana, en dit is de luistergids bij mijn The Moldau. Je hoort hoe één weemoedige melodie steeds terugkeert terwijl de rivier breder wordt, en daardoor kun je het hele stuk volgen als een verhaal zonder woorden. Hier op deze site leren mijn vakgenoten en ik je ook onze stukken herkennen zodra je ze hoort, dus waag maar een poging met de Trainer .
---
Je hoeft geen zwemdiploma te hebben
Je hoeft niets van muziek te weten om dit stuk te volgen, want je luistert gewoon naar water dat onderweg van alles meemaakt. Luister eerst naar de fluiten en klarinetten, want die laten de eerste druppels en stroompjes horen, terwijl de harp en de strijkers het water laten glinsteren en golven. Zodra de violen en de andere strijkers een brede, weemoedige melodie aanheffen, heb je de rivier zelf te pakken, en die melodie komt onderweg steeds terug. Voor de woelige momenten luister je naar de koperblazers, de pauken en de bekkens, en tussendoor vraag je je gewoon af waar de rivier nu weer heen gaat.Waarom ik het stuk naar een rivier noemde
Een rivier is voor mij het mooiste verhaal dat een land kan vertellen, want ze loopt overal doorheen en blijft toch steeds dezelfde. De Vltava stroomt door Praag, de stad waar ik het stuk schreef, dus ik hoefde mijn titel niet ver te zoeken. Met die ene naam lag meteen de hele route vast: van de bronnen door bos en feest en maanlicht, langs de stroomversnelling en Vyšehrad, en verder naar de Elbe. Op 4 april 1875 klonk het stuk in Praag voor het eerst, onder leiding van Adolf Čech, en het publiek was meteen laaiend enthousiast.Geen sonate, geen rondo, wel een stroomrichting
Ik koos geen sonatevorm en ook geen rondo, want een rivier keert nu eenmaal niet netjes terug naar waar ze begon. Ik volgde liever de traditie van Franz Liszt, waarbij de muziek de route van een verhaal volgt en de vorm vanzelf uit dat verhaal groeit. Je krijgt dus zes taferelen achter elkaar, die ik zo één voor één met je langsloop: de bronnen, het bos, het feest, de maannacht, de stroomversnelling en de brede rivier bij Vyšehrad. Wat alles bij elkaar houdt is de hoofdmelodie, die ik aanpaste van een oud lied met de naam La Mantovana en die in steeds een andere gedaante terugkomt.Deel 1: Waar de rivier nog niet weet hoe groot ze wordt
Het hele stuk staat in e-klein, en in de partituur schrijf ik als tempo "Allegro commodo non agitato", dat betekent ongeveer vlot, maar gemakkelijk en zonder opwinding. Daarom beginnen de bronnen zacht, met eerst de fluiten en dan de klarinetten die erbij komen, in kabbelende figuurtjes die over elkaar heen tuimelen. Zodra de stroompjes samenkomen zetten de strijkers de hoofdmelodie in, breed en een beetje treurig, en dan voel je dat er een echte rivier ontstaat. Het klinkt nog bescheiden, alsof de rivier zich eerst even moet voorstellen voordat ze iets groots gaat doen.Deel 2: Een wandeling onder de bomen
Als de rivier het bos in stroomt, nemen de hoorns het gesprek over, en de muziek wordt ruim, buitenlucht en levendig. Het geluid van een hoorn roept bij mij bomen en afstand op, en de beweging in het orkest wordt wat actiever zodat je voelt dat het water vooruit wil. De stemming schuift hier van de bescheiden bronnen naar iets zelfverzekerds, alsof de rivier ontdekt dat ze een eigen richting heeft. Ze loopt daar ongeveer als een rivier die zomaar met een groep wandelaars meeloopt en niemand durft te vragen waar ze naartoe gaat.Deel 3: Een dansje op de oever
Daarna kom je langs mensen die feestvieren aan de waterkant, en de muziek krijgt een stevige, dansende maat met een opgewekte, volkse toon. De strijkers en blazers gooien elkaar de motiefjes toe, en de stemming gaat van weidse natuur naar gezelligheid en een hoop vrolijk lawaai. Onder die dans door voel je de rivier gewoon verder stromen, want de feestgangers hebben het te druk om naar het water te kijken. Als het feest langzaam wegsterft en verder weg klinkt, is er niemand die opruimt, want de rivier is allang weer onderweg.Deel 4: Een nachtdienst voor waternimfen
Dan valt de avond, het tempo zakt weg en de muziek wordt zacht en ijl, want waternimfen slapen niet en voor hen begint de dag pas nu. De strijkers spelen gedempt, de fluiten en de harp laten licht op het water schemeren, en alles klinkt alsof het een eindje boven de grond zweeft. Dit is de grootste stemmingsommekeer van het stuk, van uitbundig feest naar een bijna weerloze rust. Als je goed luistert hoor je de stroom onder die glinstering rustig doorgaan, en dan merk je dat er iets op komst is.Deel 5: Als de rivier haar geduld verliest
Het water raakt in de Sint-Janstroomversnellingen, en nu zet het hele orkest in, met koperblazers, pauken en bekkens die het schuim laten opspatten. De muziek wordt veel sneller en onrustiger, en de melodie wordt in korte stukjes over de strijkers en blazers heen gegooid, alsof het water over rotsen botst. Dat is het dramatische hoogtepunt van de reis, waar de spanning stijgt tot je bijna vergeet dat het begon met twee kleine stroompjes. Die stroomversnellingen kun je tegenwoordig niet meer zien, want ze zijn overstroomd door het Štěchovice-stuwmeer, dus in dit stuk kun je ze nog horen.Deel 6: Breed, rustig en op weg naar de Elbe
Na de woeste stroomversnelling wordt de rivier breed en kalm, en ze glijdt langs Vyšehrad, de plek waar mijn vorige symfonisch gedicht over ging. Daar hoor je het motief van vier noten uit dat stuk terugkomen, als een groet aan de plek die ik zo na aan mijn hart heb. Daarna stroomt ze verder richting de Elbe, de muziek trekt zich terug en de rivier verdwijnt uit het zicht, waarna het stuk zonder omhaal afrondt. Zo ben je in één luisterbeurt van een druppel in het gebergte tot ver voorbij Praag gekomen, zonder één keer te hoeven peddelen.Nu mag jij aan boord
Dan is het nu jouw beurt om zelf op reis te gaan met mijn The Moldau. Druk op afspelen en laat je gewoon meedrijven op de muziek. Houd onderweg in je achterhoofd wat ik je verteld heb: de bronnen, het feest, de nimfen, de stroomversnelling en Vyšehrad. Ik hoop dat je de reis net zo meeslepend vindt als ik hem vond toen ik hem maakte.---
Ik hoop dat je er plezier in hebt gehad om met deze luistergids de wereld van mijn The Moldau te ontdekken. Als je nu aan de rivier terugdenkt, hoor je misschien al iets anders dan bij het begin: twee kleine stroompjes die samenkomen, een melodie die steeds terugkeert en een water dat uiteindelijk breed en rustig verdergaat. Zo'n stuk wordt mooier naarmate je het vaker hoort, want elke keer valt je weer een ander detail op. Er valt dus nog veel meer te ontdekken aan The Moldau, van de manier waarop ik het stuk maakte tot de plekken waar je de melodie later nog terughoort. Wil je verder kijken, klik dan gerust op de links die je hier op de pagina vindt. Neem er een rustig moment voor en luister daarna nog eens naar de rivier, want die stroomt voor iedere luisteraar net weer anders.