PIANO CONCERTO NO 1 VAN TCHAIKOVSKY
DE ACHTERGROND
Piano Concerto No. 1 in B-flat minor, Op. 23
Ik ben Tchaikovsky, en ik wil je graag het verhaal vertellen achter mijn Piano Concerto No 1. Als ik terugkijk, bestaat een stuk muziek bijna nooit alleen uit noten, maar ook uit twijfel, hoop en de mensen om je heen. Ben je benieuwd naar de achtergrond van Piano Concerto No 1? Ik ben er om je er rustig doorheen te leiden, stap voor stap en zonder haast. Als het verhaal verteld is, geef ik je nog een paar manieren om Piano Concerto No 1 verder te ontdekken.
---
Een winter vol noten
Ik schrijf het concert tussen november 1874 en februari 1875, en op 21 februari 1875 is het af. Het is mijn eerste pianoconcert en het staat in bes-mineur, een toonsoort die meteen een donkere, serieuze kleur geeft. Voor wie niet weet wat een pianoconcert is: één solist achter de piano speelt samen met een heel orkest, en die twee moeten het met elkaar eens worden. Dat klinkt eenvoudig, maar die twee aan hetzelfde tafeltje krijgen blijft een evenwichtsoefening.Een kerstcadeau met een lastige ontvanger
Op kerstavond 1874 laat ik de partituur aan Nikolai Rubinstein zien. Hij is iemand wiens mening ik heel graag wil horen, dus ik ga er vol verwachting heen. Ik ben dan ook niet op een koele afwijzing voorbereid. Een eerste lezer die niets zegt had ik nog wel kunnen verdragen, maar zo ging het niet.Het oordeel en mijn antwoord
Rubinstein vindt het stuk zo slecht geschreven dat het volgens hem niet meer te redden is, al stelt hij wel veranderingen voor. Over zijn precieze woorden bestaan verschillende verhalen, en in sommige klinkt hij nog veel harder. Ik antwoord dat ik geen noot zal veranderen en dat ik het werk precies zo zal uitgeven. Het is een prachtige zin om uit te spreken, zolang je er later niet over struikelt.Wie krijgt de opdracht?
De opdracht van het concert gaat een tijdje van hand tot hand. Eerst wil ik het aan Rubinstein opdragen, daarna zet ik in het manuscript de naam van Sergey Taneyev. Uiteindelijk draag ik het op aan Hans von Bülow. Dat blijkt een goede keuze, want hij mag de eerste uitvoering spelen.Première in Boston, niet in Moskou
De eerste uitvoering is helemaal niet in Rusland, maar op 25 oktober 1875 in de Music Hall in Boston. Hans von Bülow zit achter de piano, het orkest is dat van de Harvard Musical Association en Benjamin Johnson Lang dirigeert. Of ik Boston koos om de ruzie in Moskou te ontlopen, is een verhaal dat sommigen vertellen en anderen niet bevestigen. Zeker is dat een concert dat thuis was afgekeurd, aan de andere kant van de oceaan toch gewoon zijn eerste uitvoering kreeg.Rusland volgt, en Rubinstein draait bij
Op 13 november 1875 klinkt het concert in Sint-Petersburg, met Gustav Kross aan de piano en Eduard Nápravník voor het orkest. Op 3 december 1875 volgt Moskou, waar Taneyev de solist is. En wie staat er die avond voor het orkest? Nikolai Rubinstein. Hij wordt later zelfs een groot pleitbezorger van het werk, en daarmee is het bewijs geleverd dat een vernietigend oordeel niet het laatste woord hoeft te zijn.Drie gangen van één maaltijd
Een concert is opgedeeld in delen, en je kunt die het best zien als de gangen van een diner: je krijgt ze na elkaar op tafel en elke gang heeft zijn eigen smaak. De eerste gang, Allegro non troppo e molto maestoso, is het hoofdgerecht van de avond, met een Oekraïense volksmelodie die ik van een straatzanger hoorde, een schuchter lyrisch tweede thema in de houtblazers en een cadens waarin de pianist helemaal alleen mag schitteren. De tweede gang, Andantino semplice, is een rustig tussengerecht dat halverwege vlugger en speelser wordt, en daar haal ik het Franse chanson "Il faut s'amuser, danser et rire" aan. De derde gang, Allegro con fuoco, is het dessert met vuur eronder, waarin een Oekraïens lied en een Russisch volkslied elkaar afwisselen tot alles uitmondt in een groot, stralend slot.Een belofte die ik niet hield
Ik had gezegd dat ik geen noot zou veranderen, maar in 1879 herzie ik de pianopartij toch. Aan het eind van de jaren 1880 pas ik nog meer aan, ook in de finale. De versie die tegenwoordig meestal wordt gespeeld is die latere, met een inkorting in het slot. Een belofte aan jezelf blijkt net zo gemakkelijk te herzien als een partituur.Uitgegeven en uitgemeten
Jurgenson brengt in mei 1875 een versie voor twee piano's uit, in oktober van dat jaar volgen de orkeststemmen en in augustus 1879 verschijnt de volledige partituur. Het orkest is groot, met onder meer vier hoorns en drie trombones naast de strijkers. Een uitvoering duurt ongeveer vijfendertig minuten. Voor de pianist is dat een flinke klus, want zijn partij loopt van sierlijke versieringen tot dubbele octaven.Van Boston naar Carnegie Hall
Dat het concert in Amerika voor het eerst klonk, voelt achteraf bijna als een voorteken. In 1891 mag ik zelf in Amerika dirigeren, bij het openingsconcert van Carnegie Hall. Het stuk dat in Moskou was afgewezen, heeft dan allang zijn eigen weg gevonden. Dat een werk zulke lange reizen zou maken, had ik in die winter van 1874 niet kunnen bedenken.---
Als ik nu terugkijk, vind ik het bijzonder dat een stuk dat zo koel werd ontvangen, later zo'n lange weg heeft afgelegd. Rubinstein is uiteindelijk zelfs een groot verdediger van het concert geworden, en dat doet me nog altijd goed. Mijn belofte om geen noot te veranderen heb ik trouwens niet gehouden, want ik heb de pianopartij in 1879 herzien en daarna in 1888-89 nog verder bijgeschaafd. Een stuk is blijkbaar nooit helemaal af, ook al denk je dat het op de dag van de laatste noot wel zo is. Heb je met plezier gelezen hoe Piano Concerto No 1 is ontstaan? Er valt nog veel meer te ontdekken aan Piano Concerto No 1, van de liedjes die ik erin verwerkt heb tot de manier waarop de pianist en het orkest elkaar uitdagen. Klik gerust op de links hieronder als je er verder in wilt duiken, dan kun je de muziek met dit verhaal in je hoofd opnieuw beluisteren.