APPASSIONATA VAN BEETHOVEN
'I. ALLEGRO ASSAI'
Piano Sonata No. 23 in F minor, Op. 57 ("Appassionata")
Ik ben Beethoven, en ik ga je in deze uitleg meenemen door het eerste deel van mijn sonate, het Allegro assai. Misschien heb je dit deel wel eens ergens gehoord, of misschien ken je het alleen van naam, en vraag je je af wat er onder die stormachtige oppervlakte eigenlijk allemaal gebeurt. Ben je benieuwd naar de uitleg over dit Allegro assai? Ik ben er om je stap voor stap langs alle details van dit deel te begeleiden, zodat je niet alleen hoort wat er klinkt, maar ook begrijpt waarom het zo klinkt. We nemen er rustig de tijd voor, want in deze muziek zit veel meer dan je bij een eerste keer luisteren opmerkt. Als we het eerste deel samen hebben doorgenomen, laat ik je daarna nog een aantal manieren zien om de Appassionata verder te ontdekken.
---
Eén piano, geen smoesjes
Er zit maar één instrument in dit deel, een piano, dus je hoeft niet te zoeken wie wat speelt. Luister vooral naar de twee handen: de linker houdt de grond onder je voeten, de rechter trekt de melodie en de onrust erbovenop. Let ook op het verschil tussen zacht en luid, want dat wisselt hier sneller dan het weer in april. En probeer het rollende, schommelende gevoel van de maat te volgen, want die is verdeeld in groepjes van drie, en die blijven je het hele stuk achtervolgen.Een titel zonder poëzie
De titel van dit deel is eigenlijk geen titel, maar een aanwijzing voor de pianist: Allegro assai. Zo'n tempoaanduiding vertelt de speler hoe snel en met welk karakter hij moet beginnen, en dat was voor mij genoeg. Ik wilde geen plaatje bij de muziek hangen, want de noten moeten het zelf vertellen. Wie er later een bijnaam aan hing, deed dat zonder mij, dus houd je bij Allegro assai als je wilt weten wat ik zelf op papier zette.Een sonate met een plan
Voor dit deel koos ik de sonatevorm, en dat was een avontuur op zich, want ik wilde er heel veel onrust in kwijt. In die vorm laat ik eerst mijn thema's horen, ga ik er daarna mee aan de haal, en laat ik ze tot slot terugkomen. Dat geeft vier stukken: de uitleg, de verwerking, de terugkeer en een lange coda. Ik loop ze zo één voor één met je door, dus houd je vast.Sectie 1: De uitleg, of hoe je dreiging voorstelt
Het eerste stuk heet de expositie, en daar leg ik in f-mineur uit waar het over gaat. Het zachte hoofdthema ken je al, maar het blijft niet zacht, want harde, beslissende akkoorden breken er al snel doorheen. Daarna volgt een tweede thema dat wat zangeriger is en je heel even laat ademhalen. Veel rust is er niet, want de maat blijft op de achtergrond doorrollen, als een trein die door een stationnetje raast zonder te vertragen.Sectie 2: Alles door elkaar geschud
In de verwerking pak ik de thema's op en draai ik ze door steeds weer andere toonsoorten. Het hoofdthema komt in stukjes terug, soms fluisterend, soms dreigend, en je hoort de spanning langzaam oplopen. Ook het Napolitaans akkoord, een vreemd en bijna weemoedig klinkend akkoord, speelt in dit deel een dragende rol. Dit is het stuk waarin het verhaal van richting verandert, en dat hoor je aan alles.Sectie 3: Bekende gezichten, andere stemming
In de terugkeer komen de thema's terug, maar ze zijn niet meer dezelfde als in het begin. Het hoofdthema in f-mineur klinkt nu als iets wat je al kent en toch liever niet had zien terugkomen. Ook het tweede thema keert terug, maar het voelt donkerder, omdat het verhaal intussen is gekanteld. Je herkent alles, maar het licht is minder helder, zoals in een bekende straat na zonsondergang.Sectie 4: Een coda die maar niet wil ophouden
De coda is ongebruikelijk lang. De gebroken akkoorden razen op en neer, alsof ik ter plekke zit te improviseren. Je hoort geen nette afsluiting, maar een storm die zich langzaam uitput. Pas helemaal aan het eind zakt alles weg in het donker van f-mineur, en dan wacht het tweede deel.Druk maar op play
Nu is het jouw beurt: zet Allegro assai op en ga er rustig voor zitten. Laat de muziek over je heen komen, en denk onderweg aan wat ik je verteld heb over de zachte start, de woelige verwerking en de lange coda. Je hoeft niets te begrijpen om het te voelen, maar met een paar herkenningspunten luister je net iets scherper. Ik hoop dat je dit deel net zo spannend vindt als ik het vond om het te schrijven.---
Zo, daar sta je dan, na de laatste noten van het eerste deel, Allegro assai. Heb je genoten van deze luistergids bij het Allegro assai uit de Appassionata? Ik hoop dat je nu iets meer hoort dan alleen een storm van noten, en dat die diepe eerste toon, het stille begin en de lange uitloop op het einde je nu net iets vertrouwder in de oren klinken. Muziek wordt vaak mooier als je er een tweede keer naar luistert, want dan weet je wat er komt en kun je op andere dingen letten. Er valt in de Appassionata nog genoeg te ontdekken, want het eerste deel is maar het begin van een sonate met drie delen. Het rustige tweede deel met zijn variaties en de woeste finale hebben elk hun eigen verhaal, en ook rond de naam en het ontstaan van het werk valt nog veel te vertellen. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over de Appassionata. Neem er de tijd voor, zet de muziek nog een keer op en laat me weten wat je nu hoort dat je de eerste keer miste.