SYMPHONY NO 9 VAN BEETHOVEN
'III. ADAGIO MOLTO E CANTABILE'
Symphony No. 9 in D minor, Op. 125 ("Choral")
Ik ben Beethoven, en in dit stuk neem ik je mee door het derde deel van mijn Negende symfonie, het Adagio molto e cantabile. Na het onstuimige tweede deel wil ik je even laten ademen, want dit is de plek waar de symfonie stilvalt en begint te zingen. Ben je benieuwd naar de uitleg over dit Adagio molto e cantabile? Ik ben er om je stap voor stap door de details van dit deel te leiden, zodat je hoort hoe de twee melodieën terugkomen en telkens een nieuw gezicht krijgen. Je hoeft er niets voor te weten, alleen wat tijd en een rustig plekje om te luisteren. Als we dit deel samen hebben doorlopen, geef ik je nog een aantal manieren om de Negende verder te ontdekken.
---
Zo luister je naar een deel dat geen haast heeft
Luister in dit derde deel vooral naar de strijkers, want zij zingen de lange, rustige melodieën waar bijna alles op rust. De houtblazers komen er zachtjes tussen en geven de muziek een andere kleur, zoals een vriend die in een gesprek net het juiste warme zinnetje toevoegt. Let ook op de hoorns, want de vierde hoorn krijgt een opvallende solo, en dan hoor je één instrument helemaal alleen iets vertellen. Je hoeft verder niets te doen dan rustig te gaan zitten en de melodie te volgen als een lange draad, ook als je de namen van de instrumenten niet kent.Een titel die om traagheid vraagt
Boven dit deel schreef ik: adagio molto e cantabile. Adagio betekent langzaam, molto betekent zeer en cantabile betekent zingend, dus ik vraag de musici eigenlijk om heel langzaam te zingen op hun instrument. Ik koos die woorden omdat dit deel na het jachtige scherzo moet aanvoelen als thuiskomen: vredig, een beetje verlangend, en met alle tijd voor de melodie. Als je langzaam speelt, moet elke noot bovendien ergens naartoe willen, en juist dat zingende karakter zorgt daarvoor.Twee thema's die om beurten op bezoek komen
De vorm van dit deel was voor mij een zoektocht, want ik koos een reeks variaties op twee thema's. Dat betekent dat ik eerst een melodie laat horen, daarna een tweede, en dat ik die vervolgens telkens in een nieuwe gedaante terugbreng. Het deel staat in 4/4 en in Bes-majeur, een warme toonsoort die goed past bij de rustige, vriendelijke sfeer. In de volgende paragrafen loop ik de stukjes een voor een met je door, zodat je precies weet welk thema er op welk moment aan de beurt is.Gedeelte 1: Het eerste thema gaat rustig zitten
Het deel begint zacht en breed, en de strijkers leggen de eerste melodie voor je neer alsof ze alle tijd van de wereld hebben. Het tempo is hier rustig, en juist daardoor krijgt elke noot ruimte om uit te klinken. De stemming is vredig, maar onder die vrede hoor je ook een zacht verlangen, als iemand die uit het raam kijkt en aan vroeger denkt. Onthoud deze melodie goed, want ze komt nog een paar keer terug en dan herken jij haar al.Gedeelte 2: Het tweede thema klopt aan
Dan verandert de kleur van de muziek en komt er een tweede melodie, die net iets meer beweegt dan de eerste. Het klinkt minder alsof je stilstaat en meer alsof je rustig gaat lopen, met een lichtere, bijna hoopvolle stemming. Hier merk je dat een stemmingswisseling in muziek niet groot hoeft te zijn: een nieuwe toonsoort en een andere gang volstaan om je een ander gevoel te geven. Let op hoe de strijkers en de houtblazers elkaar dit thema aanreiken, want het is een gesprek waarin niemand de ander in de rede valt.Gedeelte 3: Het eerste thema in een versierde jas
Nu komt de eerste melodie terug, maar ik heb haar aangekleed met sierlijke, vloeiende noten die er als een lint omheen draaien. Als je goed luistert, hoor je onder die versiering nog steeds de melodie van daarnet, net zoals je een vriend herkent die een nieuwe jas draagt. Het tempo blijft kalm, maar de muziek voelt nu bewegelijker en rijker, alsof de herinnering van het begin mooier wordt naarmate je er langer bij stilstaat. Dit is het idee van variaties in een notendop: hetzelfde thema, steeds anders verteld.Gedeelte 4: Het tweede thema krijgt een nieuwe kans
Daarna keert ook de tweede melodie terug, en ook zij laat zich nu in een nieuwe gedaante horen. De sfeer blijft vriendelijk en beweeglijk, maar er zit meer warmte in en de instrumenten klinken voller dan eerst. Je hoort hoe de twee thema's elkaar afwisselen, als twee mensen die om de beurt iets vertellen over hetzelfde gevoel. Zo bouwt het deel langzaam een verhaal op, zonder dat er ooit haast of ruzie aan te pas komt.Gedeelte 5: Een afscheid zonder haast
Later in het deel krijgt de vierde hoorn zijn solo, en dat is een moment om extra goed naar te luisteren. De hoorn zingt dan alleen, rond en warm, en de rest van het orkest laat hem dat rustig doen. Daarna neemt de muziek stap voor stap afscheid, met het eerste thema dat nog één keer zacht en vertrouwd langskomt. Het deel eindigt in dezelfde vredige stemming waarmee het begon, zodat je met een rustig gevoel achterblijft.Nu mag jij
Nu nodig ik je uit om dit derde deel zelf te beleven: zoek een rustig plekje en druk op de afspeelknop. Laat de muziek maar over je heen komen en denk onderweg aan wat we samen hebben besproken, zoals de twee thema's en de solo van de vierde hoorn. Je hoeft niets te analyseren, want luisteren met open oren is al meer dan genoeg. Ik hoop dat je de reis door mijn Adagio molto e cantabile net zo mooi vindt als ik het vond toen ik het bedacht.---
Zo komen we aan het einde van dit luisterhulpje voor het derde deel, het Adagio molto e cantabile. Ik hoop dat je het fijn vond om te lezen hoe ik dit deel heb bedoeld, en dat je er nu met andere oren naar luistert. Dit is een deel dat je niet in één keer uitput, want de twee thema's keren steeds in een nieuwe gedaante terug, en elke keer hoor je er iets bij. Misschien let je de volgende keer extra op de solo van de vierde hoorn, of op de manier waarop de strijkers de melodie zo lang mogelijk laten zingen. Na zoveel rust is het mooi om te bedenken wat er daarna nog komt, want de finale heeft het hele orkest, een koor en vier solisten nodig. Wil je er meer over weten, dan is er in mijn Negende nog veel te ontdekken, bijvoorbeeld hoe het werk is ontstaan, hoe de première in Wenen verliep en hoe de andere delen klinken. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te kijken en te luisteren. Ik wens je er veel luisterplezier bij.