SYMPHONY NO 9 VAN BEETHOVEN
'IV. PRESTO - ALLEGRO ASSAI'
Symphony No. 9 in D minor, Op. 125 ("Choral")
Ik ben Beethoven, en in dit laatste deel van mijn Negende symfonie wil ik je graag meenemen door het deel dat Presto - Allegro Assai heet. Misschien denk je terug aan de eerste drie delen en vraag je je af waar dit alles naartoe gaat. Ben je benieuwd naar de uitleg over het vierde deel, het Presto - Allegro Assai? Ik loop de hele tijd naast je mee, zodat je de details van dit deel stap voor stap kunt horen en begrijpen. Als ik je alles over het vierde deel heb verteld, wijs ik je ook een paar manieren om de Negende nog verder te ontdekken.
---
Wie speelt hier eigenlijk de hoofdrol?
Luister in dit laatste deel eerst naar de lage strijkers, want de cello's en de contrabassen zetten als eersten de grote melodie voor je neer. Daarna komen de andere instrumenten er een voor een bij, tot het hele orkest meedoet. Let verderop op de nieuwe klanken: piccolo, triangel, grote trom en bekkens geven de muziek een feestelijke, bijna rumoerige kleur, en de contrafagot grolt daar diep onderdoor. En wacht op de stemmen, want hier zingen solisten en een koor mee, iets wat in een symfonie nog niet eerder was gebeurd.Een titel met de handrem los
In de bronnen staat bij dit deel presto, en dat betekent gewoon: snel. Daarachter staat allegro assai, en dat is ongeveer: heel levendig. Ik koos die aanduidingen omdat dit deel met een ruk begint en daarna steeds van gedaante verandert, dus het tempo was het eerste wat de spelers van mij mee moesten krijgen. Zie het als een korte reisaanwijzing: begin vlug en blijf levendig, ook op de momenten dat de muziek ineens zacht of plechtig wordt.Geen gewone vorm, maar een hele optocht
De vorm van dit deel was voor mij een avontuur op zich, want het past niet netjes in één hokje. Het is vooral een reeks variaties op één groot thema, de Vreugdemelodie, met daartussen allerlei stukken die er heel anders uitzien, en alles beweegt tussen d-mineur en D-majeur. Ik loop de onderdelen hier alleen kort langs, zodat je weet wat je te wachten staat. In de volgende alinea's neem ik ze een voor een met je door, in de volgorde waarin je ze hoort.Onderdeel 1: Een chaos met een strikje
Het deel begint met chaos, een plotselinge uitbarsting van het hele orkest die je meteen uit je stoel tilt. Het tempo is hier razend, de toonsoort is d-mineur, en alles klinkt rauw en onrustig. Ik wil dat je meteen voelt dat er iets moet gebeuren, dat het voorgaande niet het laatste woord kan zijn. Dat gevoel is de stuwende kracht voor alles wat daarna komt.Onderdeel 2: Oude bekenden worden beleefd weggestuurd
Na die uitbarsting laat ik de lage strijkers aan het woord komen, in korte, sprekende frasen die bijna als een toespraak klinken. Daarin hoor je flarden terugkomen uit de eerdere delen, als gasten die even in de deuropening staan. Elke keer dat zo'n herinnering opduikt, wijzen de strijkers hem af, want dit is nog niet wat ik zoek. Het stemmingsbeeld wisselt hier dus steeds tussen terugblikken en afwijzen, en dat maakt de spanning alleen maar groter.Onderdeel 3: Een melodie op kousenvoeten
Dan komt eindelijk het antwoord: de cello's en de contrabassen laten het Vreugdethema horen, eenvoudig en bijna fluisterend. Het is een melodie die je na één keer horen kunt nazingen, en dat is precies de bedoeling. Daarna volgen drie instrumentale variaties, waarin het thema telkens met meer instrumenten en meer kleur terugkomt. De sfeer verandert hier van schuchter naar warm en vol, alsof er langzaam een lamp na een lamp wordt aangestoken.Onderdeel 4: De bariton moppert op het orkest
Net als het feest op gang lijkt te komen, breekt de bariton in met de woorden: "O Freunde, nicht diese Töne!" Die woorden zijn van mijzelf en niet van Schiller, wiens gedicht uit 1785 pas daarna aan de beurt komt. Wat hij zegt, betekent ongeveer: vrienden, laten we een andere toon aanslaan. Hier hoor je hoe het stuk van het strijden en zoeken overgaat naar zingen, en de toonsoort D-majeur geeft het geheel een stralende ondertoon.Onderdeel 5: Een Turks marsje met een dikke trom
Dan volgt een variatie in de vorm van een mars in Bes-majeur, en daar hoor je ineens heel andere instrumenten. De piccolo, de contrafagot, de triangel, de grote trom en de bekkens doen mee, en vooral de trom en de bekkens doen denken aan Turkse muziek. Het klinkt als een vrolijke stoet die van ver nadert en steeds luider wordt. Na al het zoeken en vermanen is dit het moment waarop de muziek bijna gaat dansen.Onderdeel 6: Even stilstaan bij de omhelzing
Daarna wordt het tempo trager en gaat de muziek naar G-majeur, voor een episode op de woorden "Seid umschlungen". Die woorden zijn een uitnodiging om elkaar te omhelzen, en zo klinkt het ook: ingetogen en bijna plechtig. Na de drukte van de mars is dit een adempauze waarin je vooral hoort hoe groot de stilte kan zijn. Juist door dit rustpunt voelt wat daarna komt zo onweerstaanbaar.Onderdeel 7: Twee draden in één knoop
Hierna volgt een dubbelfuga, waarin twee melodieën tegelijk door elkaar heen lopen en elkaar telkens inhalen. Het klinkt druk, maar als je één van de twee thema's kiest en volgt, kun je er goed in blijven. De stemming is hier gespannen en vurig, en het geheel stuwt steeds verder omhoog. Zo laat ik alles wat ik eerder liet horen samenkomen, tot het deel voelt als één grote, samenhangende reis.Nu is het jouw beurt
Nu mag je het zelf gaan beleven: druk op play en laat de muziek over je heen komen. Denk tijdens het luisteren misschien even terug aan wat ik je heb verteld, aan de storm, de afwijzing, het thema en de stemmen. Je hoeft niet alles te onthouden, want de muziek leidt je vanzelf door al die wisselingen heen. Ik hoop dat je de reis door dit laatste deel net zo spannend vindt als ik het vond toen ik het maakte.---
Zo ben je aan het einde gekomen van deze luistergids bij het vierde deel, het Presto - Allegro Assai uit de Symfonie nr. 9. Ik hoop dat je er met plezier naar hebt geluisterd en dat je het leuk vond om te lezen waar je op kunt letten. Heb je genoten van deze luistergids bij het Presto - Allegro Assai uit de Symfonie nr. 9? Ik schreef dit slotdeel als een lange reis, van de chaos aan het begin tot de vreugde waar alles naartoe wil. Als je het nu nog een keer hoort, merk je misschien dingen op die je eerst helemaal niet had gehoord. Zo werkt dat met muziek die je goed leert kennen: er komt bij elke keer iets bij. Er valt in mijn Negende nog veel meer te ontdekken dan alleen dit laatste deel. Je kunt bijvoorbeeld kijken hoe het werk is ontstaan, wat er bij de eerste uitvoering in Wenen gebeurde, of hoe de melodie van de Ode aan de vreugde later het volkslied van Europa werd. Klik gerust op de links hieronder om verder te ontdekken wat de Negende nog meer te vertellen heeft. Neem er de tijd voor, zet de muziek nog eens op en laat de vreugde maar komen.