GAYANE VAN KHACHATURIAN
'SABRE DANCE'
Gayane, ballet in four acts (1942)
Ik ben Aram Khachaturian, en in dit verhaal neem ik je mee door het Sabre Dance, een van de bekendste stukken uit mijn ballet Gayane. Ben je benieuwd naar wat er achter dit korte, razende stuk zit? Ik ben er om je stap voor stap langs de details van het Sabre Dance te leiden, zodat je straks met andere oren naar de muziek luistert. Als we daarmee klaar zijn, geef ik je een paar manieren om Gayane verder te ontdekken.
---
Hou je oren bij de xylofoon
Als je naar het Sabre Dance luistert, zoek dan eerst de xylofoon, want die rent samen met het slagwerk voorop in een razendsnel tempo. Daarnaast hoor je de saxofoon, die met zijn warme, licht ruwe toon een andere kleur in het orkest brengt dan je van een strijkorkest gewend bent. Pauken, harp en celesta doen ook mee: de pauken geven de dreun waar alles op voortrolt, en harp en celesta strooien hier en daar glinsterende klanken over de muziek. Het hele stuk duurt maar twee en een half tot drie minuten, dus je kunt het gerust drie keer achter elkaar draaien en telkens op een ander instrument letten.Waarom er sabels in de titel staan
Ik gaf het Sabre Dance zijn naam niet omdat de muziek zou klinken als een zwaardgevecht, hoewel veel luisteraars dat denken. Het is een echte dans, waarin de dansers laten zien hoe behendig ze met sabels omgaan. Je vindt hem in het slotfeest van het ballet, een bruiloft waarop dansen van verschillende volkeren voorbijkomen. Een bruiloft met sabels klinkt misschien riskant, maar daar draait het nu juist om: het moet er gevaarlijk uitzien en toch moet iedereen heel naar huis kunnen.Een boterham als vorm
Een vorm kiezen was snel gedaan, want voor een dans van een paar minuten heb je geen groot bouwwerk nodig. Het werd een driedelige vorm, ABA, waarbij het eerste deel aan het eind terugkomt, met een overgang en een coda erbij. Eigenlijk is het een boterham: bovenaan en onderaan hetzelfde brood, en in het midden iets heel anders. Ik loop de vijf delen in de volgende alinea's één voor één met je door, en het stuk blijft de hele tijd in het tempo Presto.Deel 1: Een feest waar je te laat voor bent
Het eerste deel is de A, en die staat meteen in Presto, een heel snel tempo. Xylofoon en slagwerk jagen vooruit, en de melodie draait in korte, hakkende motieven steeds om zichzelf heen. Je hoort een onrust die niet op de luisteraar wacht. De sfeer is die van een feest dat al in volle gang is op het moment dat jij binnenkomt.Deel 2: Even om de bocht
Na de eerste A volgt een korte overgang die de energie van het begin niet laat zakken. Het tempo blijft hoog, maar de muziek maakt zich klaar voor iets nieuws. Let op de pauken en het slagwerk, die het stuk als het ware om de hoek duwen. Je voelt dat er iets gaat veranderen, ook al weet je nog niet wat.Deel 3: De saxofoon pakt het woord
Dit is de B, het middelste deel, en het contrast met het begin is groot. De saxofoon zingt hier een brede, bijna weemoedige melodie, terwijl het ritme eronder rustig doorgaat. Na al dat gejaag voelt die warme melodie als even op adem komen na een sprint. Toch blijft de puls van de dans doorlopen, zodat de spanning nooit helemaal verdwijnt.Deel 4: De A is terug, alsof er niets gebeurd is
Na het zangerige middenstuk komt de A terug, en meteen zit de vaart er weer in. Xylofoon en slagwerk pakken de draad op alsof ze nooit gestopt zijn. Je herkent de motieven van het begin, en dat herkennen is een klein genoegen op zich. De stemming is weer fel en uitgelaten, maar nu weet je wat je te wachten staat, dus je kunt bijna meedansen.Deel 5: De coda, de laatste buiging
De coda is de afsluiting, en daar komt nog één keer alles uit het orkest wat erin zit. Het slagwerk stuwt naar het einde toe en de klanken worden voller en luider. Het stuk sterft niet langzaam weg, maar eindigt met een ferme slag. De dansers kunnen hun sabels dan met een gerust hart neerleggen, want het feest mag verder.Nu is het jouw beurt
Nu mag je het zelf beleven: druk op play en laat de muziek over je heen komen. Denk tijdens het luisteren aan wat ik je verteld heb, zoals de xylofoon voorop en de saxofoon in het midden. In 1963 noemde ik dit stuk een ongeregeld, luidruchtig kind in mijn muzikale familie, en ik zei dat ik het misschien niet geschreven zou hebben als ik had geweten hoe populair het zou worden. Ik hoop dat je de reis door mijn Sabre Dance net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem maakte.---
Zo, de laatste klap van het Sabre Dance is gevallen, en dan is het opvallend stil. Het is bijzonder dat een nummer van nog geen drie minuten zo lang in je hoofd blijft hangen. Het hele ballet kreeg destijds maar een matig succes, terwijl juist de suites, en vooral deze dans, over de hele wereld bekend zijn geworden. Daar denk ik met een glimlach aan terug. Vond je het leuk om via deze luistergids het Sabre Dance uit Gayane beter te leren kennen? Ik hoop dat je de volgende keer dat je het hoort, de xylofoon al van ver hoort aankomen. Misschien herken je nu ook de rustpunten waarop de dans even op adem lijkt te komen. Er valt in Gayane nog veel meer te ontdekken dan deze ene beroemde dans. Denk bijvoorbeeld aan het Adagio, dat alleen voor strijkers is geschreven en een heel andere kant van het ballet laat horen. Het klonk in 1968 ook in de film 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick. Ook de Lullaby en Armen's Variation laten horen dat er in dit ballet veel meer zit dan snelheid en vuur. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over Gayane. Wie weet vind je daar een nieuwe favoriet, en zet je die net zo vaak op als dit Sabre Dance.