GAYANE VAN KHACHATURIAN
DE ACHTERGROND
Gayane, ballet in four acts (1942)
Als ik terugkijk op de muziek die ik heb geschreven, merk ik dat een stuk vaak meer geschiedenis met zich meedraagt dan je van buitenaf kunt horen. Ik ben Aram Khachaturian, en ik ga je de voorgeschiedenis van mijn ballet Gayane vertellen. Ben je benieuwd naar hoe Gayane is ontstaan? Ik loop met je mee door dit verhaal, zodat je op elk moment weet waar we zijn en waarom het ertoe doet. Als het verhaal verteld is, wijs ik je een paar wegen om Gayane zelf verder te ontdekken.
---
Een ballet met een andere naam
Gayane heette eerst helemaal niet Gayane, want ik schreef het oorspronkelijk als een ballet met de titel Happiness. Dat was in 1939, en ik werkte er tot 1942 aan door, dus het stuk is een flink aantal jaren onderweg geweest. Onderweg veranderde er zoveel dat ik het uiteindelijk een herbouwd huis zou noemen, met nog wel dezelfde fundering. Die fundering is de muziek, en die is tot op de dag van vandaag blijven staan.Een Armeniër uit Georgië
Ik ben van Armeense afkomst, maar ik ben in 1903 geboren bij Tiflis in Georgië, dus niet in Armenië zelf. Dat klinkt als een detail, maar het verklaart waarom ik Armenië altijd een beetje met de ogen van een bewonderaar heb bekeken. In 1939 trok ik daarom een groot deel van het jaar door Armenië om volksmuziek en volksgebruiken te bestuderen. Alles wat ik daar hoorde, van ritmes tot melodieën, is later in het ballet terechtgekomen.Niet bepaald onder een zonnetje geschreven
Je zou denken dat een ballet vol Armeense kleur in een zonnig dorp is ontstaan, maar zo ging het niet. Ik werkte het stuk in 1941 en 1942 om, midden in de Tweede Wereldoorlog, toen het gezelschap van het Kirov Ballet was geëvacueerd. De eerste voorstelling vond daarom plaats in Perm, in december 1942, een stad die toen nog Molotov heette. Een première in oorlogstijd, ver van huis: het zegt veel over hoe graag mensen toen nog muziek en dans wilden.Het team achter de coulissen
Ik stond er niet alleen voor, want Konstantin Derzhavin schreef het libretto en Nina Anisimova bedacht de choreografie. Op het toneel stonden Natalia Dudinskaya als Gayane en Konstantin Sergeyev als Armen, twee grote namen van het gezelschap. Nathan Altman maakte de decors en Tatyana Bruni ontwierp de kostuums, zodat het geheel ook mooi om te zien was. Ik vond het fijn om de muziek in zulke goede handen te weten.Een boerderij vol geheimen
Het verhaal speelt zich af op een kolchoz, een collectieve boerderij, en het begint met de katoenoogst. Gayane is daar ongelukkig getrouwd, en in het oorspronkelijke libretto bezorgt haar man haar meer zorgen dan een hele oogst katoen. Wat hij precies uitspookt, vertel ik nog niet, want dat zou het plezier bederven. Ik geef je alleen mee dat er onderweg een mooie dosis spanning op de loer ligt, en dat het niet bij een gewone ruzie blijft.Een orkest met een paar bijzondere gasten
Voor Gayane schreef ik voor een flink orkest, met onder meer een saxofoon, wat in de klassieke wereld niet elke dag voorkomt. Ik gebruikte ook twee harpen en een celesta, die zorgen voor glinsterende, bijna sprookjesachtige klanken. Daarnaast heb ik de Armeense slaginstrumenten doli en daira in de partij opgenomen, zodat je het volk waaruit de muziek komt echt hoort. Het slagwerk is bij mij meer dan achtergrond, het is een eigen stem in het gesprek.Prijzen en nieuwe versies
In 1943 kreeg ik voor Gayane een Stalinprijs van de eerste klasse, en dat jaar stelde ik ook zelf drie orkestsuites uit het ballet samen. Daarmee kon de muziek de concertzaal in, ook voor mensen die nooit een balletvoorstelling zouden bezoeken. Ik bleef er trouwens aan sleutelen, want in 1952 en in 1957 heb ik het ballet opnieuw herzien. Daardoor verschillen de personages en het verhaal per versie, en daarom praat ik liever over het oorspronkelijke libretto.De suites winnen het van het ballet
Eerlijk is eerlijk: het complete ballet bleef bij een bescheiden succes, maar de suites werden juist enorm populair. Het Adagio is daar een mooi voorbeeld van, want dat is alleen voor strijkers geschreven, en het klinkt breed en bijna zwevend. Stanley Kubrick koos het in 1968 voor zijn film 2001: A Space Odyssey, en zo kwam mijn muziek in de ruimte terecht. Voor een jongen die bij Tiflis werd geboren, is dat een behoorlijke afstand.Het ongeduldige kind van mijn muzikale familie
De Sabre Dance werd verreweg het bekendste nummer, en daar ben ik niet helemaal blij mee geweest. In 1963 noemde ik hem een ongehoorzaam, druk kind in mijn muzikale familie, en ik zei dat ik hem misschien niet had geschreven als ik had geweten hoe beroemd hij zou worden. De titel verwijst trouwens niet naar een zwaardgevecht in de muziek zelf, maar naar een dans waarin dansers hun vaardigheid met sabels laten zien. In 1968 haalde de rockversie van Love Sculpture de vijfde plaats in de Britse hitlijst, dus het kind heeft zijn weg ruimschoots gevonden.Een finale om op te springen
Aan het eind van het ballet wacht een groot feest met volksdansen, en de suite sluit ik af met een Lezginka, een volksdans uit de Noord-Kaukasus. Hij is genoemd naar het volk van de Lezgijnen, wordt vaak door een man met een zwaard gedanst en heeft een snel ritme in zes achtsten. Ik bewerkte hem in 1942 voor Gayane, en in de suite sluit hij het geheel stevig en vrolijk af. Wie op dat feest mag trouwen en wie er nog een rekening te vereffenen heeft, houd ik voor je achter, want dat moet je zelf gaan ontdekken.---
Zo, dat was het verhaal achter Gayane, van een ballet dat eerst Happiness heette tot de première in december 1942, in Perm, midden in de oorlog. Als ik er nu op terugkijk, vind ik het mooi dat muziek die onder zulke omstandigheden is ontstaan, nog steeds zo levendig klinkt. Het hele ballet kreeg destijds maar een matig succes, terwijl de suites die ik er later uit samenstelde de wereld over gingen. Heb je genoten van het verhaal achter Gayane? Ik hoop dat je er net zoveel plezier aan hebt beleefd als ik bij het vertellen. Er valt namelijk nog veel meer te ontdekken. Denk aan het Adagio, dat alleen voor strijkers is geschreven en later te horen was in de film 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick. Of luister eens naar de Lullaby en naar Armen's Variation, die een heel andere kant van het ballet laten zien dan de wilde dansen. Wil je verder luisteren en lezen, klik dan gerust op de links hieronder. Daar vind je meer over Gayane, en misschien ontdek je er een dans die jij het mooist vindt.