GAYANE VAN KHACHATURIAN
HET VERHAAL IN HET KORT
Gayane, ballet in four acts (1942)
Welkom, ik ben Khachaturian, en ik wil je graag het verhaal van mijn ballet Gayane vertellen. Als ik terugdenk aan dit ballet, weet ik nog goed hoeveel er in zo'n verhaal samenkomt. Ben je benieuwd naar het verhaal van Gayane? Ik ben er om je er rustig en stap voor stap doorheen te leiden, zodat je daarna met andere oren naar de muziek luistert. Als ik het verhaal heb verteld, geef ik je een paar manieren om Gayane verder te ontdekken.
---
Gayane ontsluierd: een groot verhaal met een kolchoz en een kwaadaardige echtgenoot
Stel je een grote collectieve boerderij voor waar de katoen wordt geoogst, een echtgenoot die liever dwarsligt dan meewerkt, en een bruiloft die het verhaal met een daverend feest afsluit. Dat is Gayane, een ballet in vier bedrijven dat ik tussen 1939 en 1942 schreef, en het leest bijna als een serie waarvan je na de eerste aflevering wilt weten hoe het afloopt. Het begon als een ballet met de titel Happiness, werd daarna herwerkt en ging in december 1942 in Perm in première, waar het Kirov Ballet tijdens de oorlog naartoe was geëvacueerd. Loop met me mee, dan vertel ik je wie de touwtjes in handen heeft en wat er in elk bedrijf gebeurt.Wie is wie op de kolchoz
Gayane is de ongelukkig getrouwde vrouw van Giko en het kloppende hart van het verhaal, een vrouw met sterke vaderlandse overtuigingen die in de knoop komt te zitten zodra ze ontdekt dat haar man verraad pleegt, want haar plichtsgevoel en haar gevoelens trekken dan in tegengestelde richtingen.Giko is de man van Gayane en de schurk van het stuk, want in het oorspronkelijke libretto is hij een dronkaard, een brandstichter en iemand die openbaar geld wegsluist, en hij begint als lastige luiaard op de boerderij om gaandeweg met zijn bende een echte bedreiging te worden.
Armen is de broer van Gayane en speelt een grote rol in de bergscènes, en bij de eerste uitvoering in Perm danste Konstantin Sergeyev hem, terwijl Natalia Dudinskaya Gayane danste.
Kazakov is geen schurk en geen spion, maar de man van de orde die precies op tijd in de bergen aankomt en de smokkelaars arresteert, waarna hij in het laatste bedrijf met Gayane trouwt en haar na alle ellende een gelukkig einde schenkt.
De rest van het gezelschap
Aishe is het Koerdische meisje uit de bergen dat in het derde bedrijf een grote rol speelt, een kleurrijke verschijning met een bewonderaar achter zich aan, die uiteindelijk met Armen trouwt en zo bij de drie paren hoort die het ballet afsluiten.Izmail is de bewonderaar van Aishe en hoort bij de Koerdische kant van het bergverhaal in het derde bedrijf, een figuur die de scènes in het dorp een extra laag geeft, al staat hij niet bij de drie paren die aan het eind trouwen en laat zijn verliefdheid dus geen bruiloft achter.
Karen is een kleinere rol met een belangrijk moment, want hij is niet de held die Gayane voor zich wint, zoals je misschien zou verwachten, maar hij trouwt in het vierde bedrijf met Nune en vormt met haar het derde paar dat het feest compleet maakt.
Nune trouwt in het vierde bedrijf met Karen en maakt zo het rijtje van drie bruidsparen compleet, naast Gayane met Kazakov en Aishe met Armen, een lichte rol die na alle dreiging laat zien dat dit verhaal uiteindelijk gewoon een feest wil zijn.
Eerste bedrijf: katoen, kleur en een luie echtgenoot
Katoen en gemeenschap: het verhaal begint op een kolchoz, een collectieve boerderij waar de katoen wordt geoogst, en omdat ik wilde dat je meteen een hechte gemeenschap hoort, liet ik de muziek volks en kleurrijk klinken, en in de partituur staan zelfs de Armeense slaginstrumenten doli en daira.Giko zorgt voor gedoe: Giko, de luie echtgenoot van Gayane, veroorzaakt al meteen problemen op de boerderij, en omdat ik zijn muziek ruwer en schuriger hield dan de rest, voel je bij zijn opkomst direct aan dat er een barst zit in het feestelijke plaatje.
Een ongelukkig huwelijk: Gayane is niet gelukkig met Giko, en dat gevoel loopt als een stille ondertoon door het eerste bedrijf, omdat ik haar melodieën warm en zangerig schreef, zodat je meteen begrijpt dat zij beter verdient dan de man naast haar.
De toon is gezet: ik bracht een groot deel van 1939 in Armenië door om volksmuziek te onderzoeken, en wat ik daar hoorde zit in elke maat van deze eerste scènes, zodat je aan het eind van het bedrijf weet wat er op het spel staat.
Tweede bedrijf: het pakhuis heeft een probleem
Een ontdekking: in het tweede bedrijf komt Gayane erachter dat haar man met smokkelaars samenspant, en omdat ik de muziek hier donkerder en onrustiger maak, voel je plotseling dat er een koude tocht door het gelukkige leven op de kolchoz trekt.Geld en vuur: het plan van Giko en de smokkelaars is om geld te verduisteren en daarna het pakhuis in brand te steken, en omdat dat pakhuis staat voor wat de gemeenschap samen heeft opgebouwd, is dit geen privékwestie meer maar een aanval op iedereen.
Verraad in eigen huis: de man met wie Gayane getrouwd is blijkt een verrader te zijn, en omdat ze haar land liefheeft, botst haar plichtsgevoel met wat ze voor hem voelt, wat in de muziek terugkomt als een melodie die steeds aarzelt waar je een besluit verwacht.
Het conflict ligt vast: het draait in dit verhaal niet om een driehoek, want de echte spanning is het verraad van Giko, en doordat Gayane nu weet wat er speelt, kijkt het publiek gespannen en vol verwachting toe hoe zij moet gaan handelen.
Derde bedrijf: de bergen zijn minder rustig dan ze lijken
Op naar de bergen: het derde bedrijf speelt in de bergen vlak bij een Koerdisch dorp, waar Armen, de broer van Gayane, het Koerdische meisje Aishe en haar bewonderaar Izmail een rol spelen, en de muziek wordt hier wijder en kleurrijker met ritmes die duidelijk uit een andere wereld komen.Liefde in de bergen: Aishe heeft een bewonderaar in Izmail en trouwt aan het eind met Armen, dus de gevoelens in de bergen krijgen alvast hun eigen melodieën, zacht en lyrisch, zodat je even vergeet dat er vlak daarna dreiging op komst is.
De aanval: Giko en zijn bende vallen aan, en wie precies het doelwit is, daarover verschillen de overleveringen, want de ene zegt dat hij Armen probeert te doden en de andere dat hij Gayane neersteekt, dus ik laat die vraag hier liever open.
Kazakov redt de dag: op het moment dat het er het gevaarlijkst uitziet, komt Kazakov aan en arresteert hij de smokkelaars, waarna het verhaal weer kan ademhalen en de spanning van de bergen plaatsmaakt voor het gevoel dat het goed gaat komen.
Vierde bedrijf: drie keer ja en één keer sabel
Een jaar later: we zijn terug op de kolchoz, een jaar na de gebeurtenissen, en het pakhuis is herbouwd en wordt feestelijk ingewijd, wat voor mij het mooiste beeld van het stuk is, omdat wat bijna verloren ging samen weer is opgebouwd.Drie bruiloften: Gayane trouwt met Kazakov, Armen met Aishe en Karen met Nune, en omdat die drie paren tegelijk het podium delen, werd het slot een feest met volksdansen uit verschillende volken waarbij elke groep zijn eigen kleur meebrengt.
De Sabre Dance: in dit feest klinkt de Sabre Dance, een Presto in drie delen met een overgang en een coda, een dans waarin dansers hun vaardigheid met sabels tonen, en in 1963 noemde ik hem een ongeregeld, luidruchtig kind in mijn muzikale gezin.
Wat er van bleef: het complete ballet kreeg maar matig succes, maar in 1943 stelde ik drie orkestsuites samen en kreeg ik voor Gayane een Stalinprijs van de eerste klasse, en ook later bleef de muziek rondzingen, bijvoorbeeld toen Love Sculpture er in 1968 een rockversie van maakte die nummer 5 in de Britse hitlijsten haalde.
---
Als ik terugkijk op Gayane, vind ik het mooi dat een ballet over een kolchoz, een katoenoogst en een bruiloft zo ver van zijn oorsprong is terechtgekomen. Het volledige ballet kreeg destijds maar matig succes, maar de dansen uit de suites zijn blijven rondreizen, en Lezginka sluit die reeks af met een stevige stamp. Misschien denk je er de volgende keer aan als je die snelle 6/8 hoort: achter al dat vuur zit een volksdans uit de Noord-Kaukasus. Heb je het leuk gevonden om het verhaal van Gayane te lezen? Ik hoop dat je nu een beter beeld hebt van het verhaal en van de feestelijke sfeer waarin de dansen passen. Er valt in Gayane nog veel meer te ontdekken. Zo is er het Adagio, dat alleen voor strijkers is geschreven en dat in 1968 te horen was in de film 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick. Ook de andere dansen uit de suites zijn de moeite waard, en daarnaast kun je kijken naar mijn andere werk, zoals het Violin Concerto en het ballet Spartacus. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over Gayane. Wie weet vind je daar een dans of een melodie die je nog beter bevalt dan deze.