ROMEO & JULIET VAN PROKOFIEV
HET VERHAAL IN HET KORT

Twee families, één stad en een componist met een plan

Ik schreef Romeo & Juliet in 1935, naar het toneelstuk van Shakespeare, en ik wilde er een ballet van maken waarin je de ruzie en de liefde bijna kunt aanraken. Het verhaal speelt in Verona, waar twee families elkaar zo graag dwarszitten dat zelfs een straathoek een slagveld wordt. Midden in die vete worden twee jonge mensen verliefd op elkaar, en vanaf dat moment weet je dat dit niet goed kan aflopen. Ik neem je mee door de proloog en vier akten, en ik begin met de mensen die het verhaal in beweging zetten.

Vier gezichten die de ruzie aanwakkeren

Romeo: de jongen die in Verona op de verkeerde plek verliefd wordt, en wel op het meisje van de vijand, hartstochtelijk, onstuimig en bijna altijd te snel; in de Balcony Scene komt hij zachtjes binnen in de strijkers, maar op straat laat hij zich meeslepen door zijn woede, en die twee kanten sturen het verhaal naar de afgrond.
Julia: een jonge vrouw uit het huis Capulet die in de loop van het verhaal van kind tot volwassene groeit, want ze durft te kiezen, trouwt in het geheim en weigert Paris, ook als haar ouders haar onder druk zetten; in de muziek antwoordt een sierlijke fluit op Romeo, maar achter die lichtheid zit een wil van staal.
Tybalt: het heethoofd van de Capulets, die elke Montague als persoonlijke belediging ziet, zoekt de ruzie op en vindt haar, want hij steekt Mercutio neer, een daad die niet ongestraft blijft; hij is geen schurk uit pure slechtheid maar een man die trots en familie boven alles stelt, en precies dat wordt zijn dood.
Mercutio: de levendige grapjas die het gevecht met Tybalt eerst in een dans verandert, want in de muziek doet hij alsof het een farce is, tot hij wordt neergestoken en de lach uit de partituur verdwijnt; zijn dood is het scharnierpunt van het verhaal, want vanaf dat moment kan Romeo niet meer toekijken.

De mensen die hoop, druk en bevel brengen

Friar Laurence: de geestelijke die Romeo en Julia in het geheim trouwt, in de hoop dat de liefde van twee kinderen een eind maakt aan de vete, en die later het slaapmiddel bedenkt dat Julia moet redden; zijn plannen zijn goed bedoeld, maar ze hangen aan de toevalligheden van de tijd, en daar gaat het in dit verhaal mis.
Paris: de keurige huwelijkskandidaat die Julia's ouders voor haar hebben uitgezocht, want hij wordt aan haar voorgesteld op een moment dat ze alleen nog aan Romeo denkt, en haar weigering is dan ook onvermijdelijk; hij is minder een slechterik dan een man die op het verkeerde moment op de verkeerde plek staat.
De Prins: het gezag van Verona, dat er genoeg van heeft dat de twee families de straten onveilig maken, en zijn woede klinkt in het schurende akkoord waarmee de Dance of the Knights opent; hij staat zelden in het middelpunt, maar zijn toorn hangt als een donkere wolk boven de vete.
De ouders van Julia: een vader en moeder die hun dochter aan Paris willen uitgeven, want ze menen het goed, maar ze zien niet wat Julia werkelijk voelt; als zij weigert, stuiten hun verwachtingen op haar vastberadenheid, en die botsing drijft haar naar Friar Laurence.

Akte 1: Straatrellen, een bal en een balkon

Ruzie op straat: de eerste scènes in Verona laten meteen zien dat de vete geen achtergrondgeluid is maar de motor van het verhaal, want Montagues en Capulets vinden elkaar op straat, en elke ontmoeting dreigt uit te lopen op een vechtpartij, zodat er in deze stad weinig ruimte lijkt voor vrede.
Het bal van de Capulets: bij de Dance of the Knights treedt de familie Capulet het bal binnen, zwaar en statig, en de muziek maakt duidelijk wie hier de baas is, maar deze mars is geen vrolijk dansje, want onder het ceremonieel schuurt dezelfde vijandigheid die in de straten al hoorbaar was.
Een blik over de zaal: tijdens het bal ontmoeten Romeo en Julia elkaar, en op dat moment verschuift de muziek van dreiging naar nieuwsgierigheid; voor hen bestaat het feest ineens niet meer, terwijl de families om hen heen doorgaan met hun spel van trots en wantrouwen.
De Balcony Scene: de akte eindigt in de nacht, in een gloeiend nocturne waarin de muziek tegelijk hartstocht en voorgevoel uitstraalt, want het thema belooft geluk en hint toch al op de tragedie, zodat blijdschap en noodlot elkaar hier voor het eerst aankijken.

Akte 2: Een geheim huwelijk en een duel dat te ver gaat

Een bruiloft zonder gasten: met de hulp van Friar Laurence trouwen Romeo en Julia in het geheim, in de hoop dat hun liefde de twee families kan verzoenen, maar omdat niemand in Verona het weet, wordt juist dit geheim de zwakke plek van het hele verhaal.
Mercutio danst met de dood: de ochtend na hun geheime huwelijk komen Tybalt en Mercutio met elkaar in gevecht, en Mercutio maakt van het duel een grappige, bijna komische dans, tot hij wordt neergestoken; de lach blijft hangen in de lucht, en het publiek begrijpt dat het spel nu bloedserieus is.
Romeo grijpt in: Mercutio is dood, en Romeo doodt Tybalt in een duel dat de muziek in razende, onophoudelijke beweging zet, tot vijftien zware klappen van het orkest het einde van Tybalt markeren, waarna een snijdende treurmars de plotselinge stilte vult.
Verbannen: omdat Romeo Tybalt heeft gedood, wordt hij uit Verona verbannen, en daarmee valt de grond onder het jonge geluk weg, want de man die net getrouwd is moet de stad uit zonder zijn vrouw nog te kunnen vasthouden, terwijl de vete er twee doden bij telt.

Akte 3: Een afscheid bij het ochtendlicht en een drankje dat alles moet oplossen

Een nacht en een afscheid: Romeo en Julia brengen samen een nacht door, en bij het ochtendlicht moeten ze afscheid nemen, omdat hij Verona uit moet; in de muziek voel je hoe elk moment wordt uitgerekt, alsof de tijd zelf even wil blijven staan.
Paris aan de deur: haar ouders stellen Julia voor aan Paris, een keurige huwelijkskandidaat die ze als een goede partij zien, zonder te weten dat hun dochter al getrouwd is, en zonder ook maar te vermoeden dat hun plan een ramp voorbereidt.
Julia zegt nee: ze weigert Paris, hoewel haar ouders erop aandringen en zij haar geheim niet kan vertellen, en die weigering is het moment waarop ze van een gehoorzame dochter een vrouw wordt die haar eigen leven opeist, in een scène die sprankelt van spanning en woede.
Een drankje als laatste redmiddel: Friar Laurence geeft Julia een slaapdrank waarmee zij dood moet lijken, zodat ze aan het huwelijk met Paris kan ontsnappen, en de akte sluit met een plan dat zo sluw is dat je bijna vergeet hoe broos het is.

Akte 4: Een crypte, een dolk en een einde dat niemand wil

Romeo komt te laat: hij keert terug naar Verona in de overtuiging dat Julia dood is, want hij weet niets van de slaapdrank en niemand houdt hem tegen, en die ene misrekening is het gat waar het hele verhaal in valt.
Gif in de crypte: in de crypte waar Julia ligt drinkt Romeo vergif, omdat hij zonder haar niet verder wil, en de muziek wordt heel stil en breekbaar, alsof ook het orkest de adem inhoudt terwijl Julia naast hem nog steeds slaapt.
Paris bij het graf: in sommige uitvoeringen ontmoet Romeo bij de tombe ook Paris en doodt hij hem, maar niet elke enscenering neemt dat mee, dus het hangt van de productie af of dit gevecht te zien is, of dat Romeo alleen met zijn verdriet blijft.
Julia wordt wakker: ze vindt Romeo dood en steekt zichzelf neer, zodat het verhaal eindigt zoals Shakespeare het schreef, al had ik in mijn eerste scenario een gelukkig slot bedacht waarin Julia op tijd ontwaakt om Romeo te redden, een keuze die ik later weer terugdraaide.

Te mooi om te laten liggen, te goed om weg te gooien

Omdat de muziek eerst niet op het toneel kwam, maakte ik er orkestsuites van, en de eerste klonk op 24 november 1936 in Moskou. De eerste enscenering volgde op 30 december 1938 in Brno, al is het niet helemaal zeker hoe compleet die voorstelling was, en op 11 januari 1940 kwam de eerste volledige uitvoering in het Kirov Theatre in Leningrad, met Leonid Lavrovsky als choreograaf. In 2008 speelde Valery Gergiev de complete originele partituur in een concert in het Barbican in Londen, zodat het publiek eindelijk alles kon horen wat ik had geschreven. Zo werd de Dance of the Knights de themamuziek van de tv-show The Apprentice en het thuislied van de voetbalclub Sunderland, wat bewijst dat de vete tussen twee families ook in een directiekamer en op een tribune goed te gebruiken is.