ROMEO & JULIET VAN PROKOFIEV
DE ACHTERGROND
Romeo and Juliet, Op. 64, ballet in four acts
Ik ben Prokofiev, en ik vertel je graag het verhaal achter mijn Romeo & Juliet. Als ik terugkijk op die muziek, merk ik dat de weg ernaartoe bijna net zo bewogen was als het verhaal van de twee geliefden zelf. Ben je benieuwd naar de voorgeschiedenis van Romeo & Juliet? Ik ben er om je daar stap voor stap doorheen te leiden, rustig en in de volgorde waarin het allemaal gebeurde. En als het verhaal verteld is, wijs ik je een paar manieren om Romeo & Juliet zelf verder te ontdekken.
---
Een bestelling uit Leningrad
Mijn Romeo & Juliet begon in 1934 als een bestelling, want het Kirov Theatre in Leningrad vroeg me een ballet te schrijven. Voor wie niet vaak in de schouwburg komt: een ballet is een toneelstuk zonder woorden, waarin dansers en een orkest het praten overnemen. Als onderwerp koos ik het stuk van Shakespeare, een verhaal dat zo bekend is dat het publiek geen uitleg nodig had. Ik had er veel zin in, maar het liep heel anders dan gepland.Een verhuizing naar Moskou
Daarna verhuisde de geplande opvoering naar het Bolshoi Theatre in Moskou, waar ik in 1935 een contract tekende. Dat is een beetje alsof je bruiloft vlak van tevoren een andere zaal krijgt: de gasten blijven dezelfde, maar alle plannen moeten opnieuw. Het draaiboek schreef ik samen met de regisseur Sergey Radlov, want dansers hebben een helder verhaal nodig om op te kunnen bewegen. Zelf verhuisde ik in 1936 ook naar Moskou, toen het ballet allang op papier stond.Rust en een pianopartituur
Het grootste deel schreef ik in 1935, gedeeltelijk in Polenovo, een plek buiten Moskou waar kunstenaars rustig kunnen werken. Zo'n plek is heerlijk, want niemand belt je op en de enige afleiding is het uitzicht uit het raam. Eind juli was de tweede akte klaar, en begin september had ik de hele pianopartituur af. In oktober begon ik aan de orkestratie, het werk waarbij elke melodie haar eigen instrumenten krijgt.De doden kunnen niet dansen
Mijn eerste draaiboek had een ander einde dan het stuk van Shakespeare, en dat was helemaal mijn eigen idee. Mijn verdediging was praktisch: de doden kunnen niet dansen, en als argument is dat moeilijk te weerleggen. Hoe dat andere einde er precies uitzag, houd ik nog even voor me. Later ben ik toch teruggekeerd naar het einde zoals Shakespeare het zelf schreef.Een ballet zonder dansers
Toen de muziek klaar was, kwam het bericht dat het Bolshoi haar niet te dansen vond. Ook het contract met het Kirov, waar het allemaal mee begonnen was, ging niet door. Het verhaal gaat dat de dansers zelf riepen dat ze op deze muziek niet konden bewegen, maar zeker weet niemand dat. Ik zat dus met ruim twee uur muziek en geen podium, als een bakker met een oven vol brood en zonder winkel.Dan maar naar de concertzaal
Dus haalde ik de muziek uit de schouwburg en zette ik haar in de concertzaal, in de vorm van orkestsuites. De eerste suite klonk op 24 november 1936 voor het eerst in Moskou, de tweede op 15 april 1937 in Leningrad. Daarnaast maakte ik tien pianostukken, zodat je de melodieën ook thuis kon spelen als je een piano had. Een derde suite volgde in 1946, dus de muziek liet me ruim tien jaar na de bestelling nog steeds niet los.Eindelijk op de planken
De eerste opvoering was niet in Rusland maar in Brno, in Tsjecho-Slowakije, eind december 1938 in het Mahen Theatre. Hoe compleet die avond was, is onzeker: de ene bron noemt het een gedeeltelijke uitvoering, de andere de wereldpremière. De volledige versie volgde in januari 1940 in het Kirov Theatre in Leningrad, met choreografie van Leonid Lavrovsky. Zo kwam het ballet uiteindelijk terecht op de plek waar de bestelling ooit vandaan kwam.Een vreemd gezelschap in de orkestbak
Voor dit ballet wilde ik veel kleur, dus schreef ik naast de gewone strijkers en blazers ook voor een tenorsaxofoon, een celesta en een orgel. Die celesta klinkt als een speeldoos die per ongeluk in een kathedraal is terechtgekomen. Ook mandolines en een viola d'amore horen erbij, instrumenten die het geluid nog kleuriger maken. Door die mengeling kan ik in één scène van een gefluisterde nacht naar een straatgevecht schakelen zonder dat het ooit eentonig wordt.Muziek die de straat op ging
Het stuk Montagues and Capulets, ook wel de Dance of the Knights, is intussen veel bekender geworden dan ik ooit had durven denken. Het is de herkenningsmelodie van het televisieprogramma The Apprentice. En bij de thuiswedstrijden van de voetbalclub Sunderland klinkt het als het clublied waarmee het stadion zich opwarmt. Dat dezelfde muziek past bij een vergaderzaal en bij een tribune vol supporters, zegt wel iets over hoe stevig ik haar heb opgebouwd.Het verhaal houd ik nog even achter
In 2008 speelde Valery Gergiev in het Barbican in Londen de complete originele partituur in een concert, zonder dat er iemand hoefde te dansen. Voor mij voelt dat als een late genoegdoening, want die muziek hoefde eigenlijk nooit meer bewezen te worden. Wat er in Verona gebeurt tussen twee families die elkaar liever ontlopen, ga ik hier niet verklappen. Onthoud maar één ding: een bal kan in Verona veel meer teweegbrengen dan een dansje.---
Zo kom ik weer terug bij waar het allemaal begon. In 1934 vroeg het Kirov Theatre in Leningrad me om dit ballet te schrijven. In 1940 klonk het daar voor het eerst in zijn geheel, en dat vind ik nog altijd een mooie cirkel. Dat de muziek eerst als onuitvoerbaar voor dansers werd gezien, en later zo geliefd werd, vertel ik graag aan wie het horen wil. Een stuk dat in het begin niet past, blijkt soms gewoon wat meer tijd nodig te hebben. Heb je er plezier in gehad om te lezen hoe mijn Romeo & Juliet is ontstaan? Er valt nog veel meer te ontdekken, bijvoorbeeld hoe de suites klinken die ik uit het ballet heb gehaald, of hoe het verhaal van Romeo en Julia zich in de muziek akt voor akt ontvouwt. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Ik hoop dat je daarna met nieuwe oren naar mijn muziek luistert.