Van zonsopgang tot trollenhol bij Griegs Peer Gynt Suite No 1
De achtergrond
Peer Gynt Suite No. 1, Op. 46
Ik ben Edvard Grieg, en dit is het verhaal achter mijn Peer Gynt Suite No 1. Je ontdekt hoe een opdracht voor toneelmuziek, waar ik aanvankelijk weinig zin in had, uiteindelijk uitgroeide tot een suite van vier delen die nu overal gespeeld wordt. Ook leer ik je hier, samen met mijn collega-componisten, onze stukken te herkennen zodra ze klinken, dus waag gerust een poging en open de Trainer .
---
Een verzoek waar ik niet op zat te wachten
In 1874 vroeg Henrik Ibsen mij om de muziek te schrijven bij zijn toneelstuk Peer Gynt. Ik zei ja, maar met veel tegenzin, zoals iemand die een verhuizing belooft en meteen hoopt dat het die dag gaat regenen. Ibsen had het stuk in dichtvorm geschreven, en dat maakte het voor een componist niet bepaald overzichtelijker. Ik kon toen nog niet weten dat een deel van die muziek later in concertzalen over de hele wereld zou klinken.Een onhandelbaar onderwerp
In augustus 1874 schreef ik aan een vriend dat het werk maar langzaam vorderde. Ik noemde Peer Gynt toen 'een verschrikkelijk onhandelbaar onderwerp', en ik meende het ook. Mijn vrouw Nina schreef later dat het krachtige gedicht mij ervan overtuigde dat ik toch de juiste man voor dit werk was. Zo ging ik van mopperen over naar componeren, en dat was maar goed ook.Muziek voor tussen de scènes
Wat ik schreef was toneelmuziek: muziek die tijdens het stuk klinkt, bij een scène of tussen twee scènes in, zodat het publiek meteen weet in welke stemming het terechtkomt. Ik werkte er in 1874 en 1875 aan, en het verhaal gaf me genoeg te schilderen, van de hal van de trollenkoning tot de Marokkaanse woestijn. Peer is namelijk geen man die lang op dezelfde plek blijft zitten, en mijn muziek moest hem overal volgen. Daardoor is het geen netjes, rechtlijnig verhaal geworden, maar een reeks heel verschillende taferelen.De première en het lapwerk
Het stuk ging met mijn muziek in première op 24 februari 1876 in Christiania, dat we nu Oslo noemen. Zo'n avond had een vrolijk feest voor mij kunnen zijn, maar ik had er een bittere smaak aan overgehouden. De Zweedse theaterleiding bepaalde namelijk hoe lang elk nummer mocht duren en in welke volgorde ze kwamen, en ik moest mijn muziek daarop aanpassen. Ik noemde dat zelf 'lapwerk', en wie ooit een jas met te korte mouwen heeft gedragen, begrijpt precies wat ik bedoel.Van toneel naar concertzaal
Meer dan tien jaar na die première koos ik acht stukken uit en verdeelde ze over twee suites van elk vier delen. De eerste, Peer Gynt Suite No. 1, Op. 46, verscheen in 1888 bij Edition Peters in Leipzig, en de tweede, Op. 55, volgde in 1893. De volledige toneelmuziek, voor solisten, koor en orkest, werd pas in 1908 uitgegeven, een jaar na mijn dood, onder de hoede van Johan Halvorsen. Voor het grote publiek waren mijn suites dus lange tijd het enige Peer Gynt dat ze te horen kregen.Vier gangen, één maaltijd
Een suite is te vergelijken met een diner van vier gangen, en elke gang noemen we een deel. Het eerste deel, Morning Mood, is het lichte voorgerecht dat je rustig laat beginnen, en het tweede, Åse's Death, is de ernstige gang waar niemand veel over praat. Daarna volgt Anitra's Dance, een klein, sierlijk tussengerecht dat je even laat glimlachen. Het slot, In the Hall of the Mountain King, is het toetje dat het hele restaurant wakker schudt, en samen duurt de maaltijd ongeveer dertien minuten.Een zonsopgang die niet in Noorwegen ligt
Veel mensen horen in Morning Mood een Noorse zonsopgang, en dat mag, want de muziek laat zich gelukkig op veel manieren beluisteren. In het stuk zelf opent het stuk echter de vierde akte, en daar staat Peer verloren in de Marokkaanse woestijn. De muziek staat in E-groot en heet 'Allegretto pastorale', een herderlijke aanwijzing die klinkt alsof er schapen in de buurt zijn. Het eerste forte is het hoogtepunt, en ik zelf zag daar de zon door de wolken breken.Een profeet die zo makkelijk te verleiden is
In Anitra's Dance ontmoeten we Anitra, de dochter van een bedoeïenenleider, die Peer verleidt terwijl hij zich voordoet als profeet. Ik wilde er een zacht, teer en mooi dansje van maken, en daarom schreef ik het voor strijkers en een triangel. Die triangel tinkelt er zo licht doorheen dat je bijna vergeet dat Peer hier niet het beste van zichzelf laat zien. De aanwijzing 'Tempo di Mazurka' en de toonsoort a-klein geven het geheel een licht wiegende, haast dromerige beweging.Het toetje met een knipoog
In het stuk hoort In the Hall of the Mountain King bij de tweede akte, waar Peer als in een droom de zaal van de trollenkoning binnenwandelt. Het thema bestaat uit maar twee korte zinnen, en juist doordat het zo eenvoudig is, blijft het meteen in je hoofd hangen. Zelf vond ik het stuk 'ruiken naar koeienvlaaien en ultra-Noorsheid', en ik hoopte dat de luisteraar de ironie erin zou voelen. Dat lukt niet iedereen, want veel mensen horen er vooral een spannende achtervolging in.Een stuk dat nooit meer wegging
De Peer Gynt-suites zijn mijn bekendste werken geworden, hoewel ze begonnen als toneelmuziek waar ik eigenlijk niet aan wilde beginnen. Het Mountain King-thema dook op in de film The Birth of a Nation uit 1915 en in Fritz Langs M uit 1931, waar je Lang zelf hoort fluiten. In 2010 gebruikte The Social Network er een bewerking van, gemaakt door Trent Reznor en Atticus Ross. Niet slecht voor een opdracht die ik met een zucht aannam.---
Als ik terugkijk, vind ik het nog steeds bijzonder dat ik dit werk zo met tegenzin begon. Wat voor mij een onhandelbaar onderwerp was, werd uiteindelijk een van mijn bekendste composities. In 1888 verscheen de eerste suite in druk, en sindsdien heeft de muziek een eigen leven gekregen, ver buiten het theater waarvoor ik haar schreef. Vond je het leuk om te lezen hoe mijn Peer Gynt Suite No 1 is ontstaan? Er valt nog veel meer te ontdekken dan ik hier kwijt kon. Denk aan de tweede suite, die in 1893 werd uitgegeven, of aan de films waarin mijn muziek later opdook en een heel nieuwe klank kreeg. Klik gerust op de links hieronder als je verder wilt kijken, want elk stuk uit deze suite vertelt weer een ander verhaal. Ik hoop dat je de muziek na het lezen met nieuwe oren beluistert.