SYMPHONY NO 40 VAN MOZART
DE ACHTERGROND
Symphony No. 40 in G minor, K. 550
Ik ben Wolfgang Amadeus Mozart, en ik wil je graag het verhaal vertellen achter mijn Symphony No 40. Soms kijk ik terug op een stuk muziek en vraag ik me af hoe het eigenlijk zo geworden is. Ben jij benieuwd naar het verhaal achter Symphony No 40? Ik loop er met je doorheen, stap voor stap, en je hoeft er niets van te weten om mee te kunnen. Daarna geef ik je een paar manieren om Symphony No 40 zelf verder te ontdekken. Neem dus rustig de tijd, dan begin ik bij het begin.
---
Drie symfonieën in één zomer
In de zomer van 1788 schreef ik in minder dan twee maanden drie symfonieën, de nummers 39, 40 en 41. Niemand had erom gevraagd en er hoorde geen deadline bij, dus ik kon het tempo helemaal zelf bepalen. Waarom ik het deed, weet niemand precies, want er is nergens een opdracht van teruggevonden. Elke verklaring die je erover hoort is dus een gok, ook de mooiste.Een jaar om niet bij stil te staan
Dat jaar zat ik krap bij kas en had ik kort daarvoor een dochtertje verloren. Mijn opera Don Giovanni was in het voorjaar in Wenen maar lauw ontvangen. Toch schreef ik in 1788 zo'n dertig nieuwe werken, want stilzitten en treuren schoot er bij mij niet bij in. Of je het verdriet in deze symfonie daaruit moet verklaren, laat ik aan jou over, want bewijzen kan ik het niet.Een nette boekhouder
In mijn eigen werkcatalogus schreef ik de symfonie in juli 1788 op. Nummer 39 was toen al af, in juni, en nummer 41 volgde in augustus. Mijn catalogus laat dus zwart op wit zien dat dit werk in een paar weken is ontstaan. Het verhaal dat ik het op een feestje op een servetje zou hebben geschetst, is dan ook onzin, want daar is geen enkele bron voor.De gordijnen half dicht
De symfonie staat in g-mineur, en dat is bij mij een uitzondering. Van al mijn symfonieën staan er maar twee in mineur, en dat is de toonsoort die klinkt alsof iemand de gordijnen half dicht heeft gedaan. Het begin is dan ook opvallend zacht en onrustig, helemaal niet de plechtige opening die je misschien van een symfonie zou verwachten. Je zit dus vanaf de eerste maat in een stemming waar je niet zomaar meer uit komt.Vier hoofdstukken in één boek
Een symfonie bestaat uit delen, en je kunt ze zien als de hoofdstukken van een boek: je leest ze achter elkaar, maar elk heeft een eigen sfeer en een eigen tempo. Het eerste hoofdstuk heet Molto allegro, dus heel snel, en het tweede heet Andante, wat zoveel betekent als op wandelpas. Het derde is het Menuetto, in tempo Allegretto, een deel met een dansmaat, maar dan met een boze, strenge trek. Het laatste hoofdstuk, Allegro assai, is een storm die in mineur blijft tot en met het allerlaatste akkoord.Later kwamen de klarinetten
Er bestaan twee versies van deze symfonie. In de eerste had ik geen klarinetten opgenomen. Later voegde ik er twee aan toe, waarschijnlijk in 1791, al is de precieze datum niet zeker. Die aanpassingen doen vermoeden dat ik een uitvoering in gedachten had, maar zeker weten doet niemand dat.Heb ik hem ooit gehoord?
Of ik mijn symfonie ooit echt heb horen spelen, is eerlijk gezegd niet te bewijzen. De eerste uitvoering waarvan we zeker weten dat ze plaatsvond, was in april 1791 in Wenen, door de Tonkünstler-Societät onder leiding van Antonio Salieri. Een brief uit 1802 spreekt bovendien over een povere uitvoering bij baron van Swieten thuis, waar ik misschien bij was. Mijn eigen aanwezigheid blijft dus een raadsel, en ik ga dat hier niet oplossen.Een manuscript met een bewogen leven
Mijn handgeschreven partituur is niet verloren gegaan, want die ligt in het archief van de Gesellschaft der Musikfreunde in Wenen. Mijn weduwe verkocht hem rond 1799 aan de uitgever Johann Anton André, en later kwam hij in handen van prinses Anna van Hessen. Zij gaf hem in 1864 aan Brahms, die hem aandachtig bestudeerde en een noot die ik verkeerd had opgeschreven met potlood doorstreepte. Brahms liet het manuscript later na aan de Gesellschaft, en een betere corrector had ik me eigenlijk niet kunnen wensen.Wat anderen erin hoorden
In de vroege negentiende eeuw werd de symfonie populair en hoog gewaardeerd, vooral om haar romantische kwaliteiten. Robert Schumann hoorde er "Griekse lichtheid en gratie" in. Charles Rosen noemde haar juist een werk van hartstocht, geweld en verdriet. Ze hebben allebei een punt, want dezelfde noten kunnen tegelijk licht en gewelddadig klinken.Alles behalve de G
Een uitvoering duurt zo'n zesentwintig tot zevenentwintig minuten. In het slotdeel laat ik de noten in het middenstuk bijna alle kanten op draaien: ik gebruik elke noot van de chromatische toonladder, behalve de G. Die ene noot blijft als het ware thuis, en daar keert alles aan het eind ook naar terug. Het blijft daarna donker in g-mineur tot het laatste akkoord, want de zon laat ik hier bewust niet meer doorbreken.---
Zo, nu je zo'n beetje weet hoe deze symfonie tot stand kwam, ben ik benieuwd: vond je het leuk om de voorgeschiedenis van de Symphony No 40 te ontdekken? Als ik er zelf op terugkijk, verbaast het me nog steeds hoeveel stilte en onrust er in één zomer samen kunnen komen. Ik heb die muziek geschreven in een jaar waarin het niet makkelijk was, en misschien hoor je dat er ook in terug. Of ik haar ooit zelf heb horen spelen, weet niemand zeker, en ik vind het eigenlijk wel mooi dat dat een open vraag blijft. Wat er daarna met het manuscript gebeurde, is ook de moeite waard: Brahms kreeg het in 1864 in handen, bestudeerde het en streepte met potlood een noot door die ik verkeerd had opgeschreven. Het origineel bestaat nog steeds en ligt in het archief van de Gesellschaft der Musikfreunde in Wenen. Er valt dus nog veel meer te ontdekken over de Symphony No 40: de twee versies, met en zonder klarinetten, de eerste uitvoering in april 1791 onder leiding van Antonio Salieri, en de manier waarop mensen als Robert Schumann en Charles Rosen er allebei hun eigen karakter in hoorden. Wil je verder grasduinen, klik dan gerust op de links hieronder en neem de Symphony No 40 nog wat beter in je op. Luister er daarna nog eens naar, want ik denk dat je er na dit verhaal weer iets nieuws in hoort.