Kunst aan de muur bij Mussorgsky's Pictures at an Exhibition
De achtergrond
Pictures at an Exhibition
Ik ben Modest Mussorgsky, en ik vertel je graag het verhaal achter mijn Pictures at an Exhibition. Je ontdekt hoe een tentoonstelling met werk van mijn overleden vriend Viktor Hartmann me in juni 1874 in een paar weken een hele pianosuite liet schrijven. Wil je op deze site samen met mijn collega-componisten leren om onze stukken te herkennen zodra ze klinken, dan kun je meteen oefenen in de Trainer .
---
Een vriend die te jong vertrok
Op 4 augustus 1873 overleed mijn vriend, de kunstenaar Viktor Hartmann, aan een aneurysma, en hij was pas 39. Dat nieuws raakte me hard, want hij had nog zoveel kunnen tekenen en schilderen. Ik wist niet goed wat ik met mijn verdriet aan moest, behalve doen wat ik het beste kan: er muziek van maken. Die muziek liet alleen nog even op zich wachten.Een vriend die niet kon stilzitten
Vladimir Stasov, een vriend van ons allebei, organiseerde in februari en maart 1874 in de Imperial Academy of Arts in Saint Petersburg een gedenktentoonstelling met meer dan 400 werken van Hartmann. Ik leende er zelf twee schilderijen aan uit en liep er natuurlijk ook rond. Dat bezoek bleef bij me hangen, en later heb ik het hele werk aan Stasov opgedragen. Ik vond dat hij die eer ruimschoots verdiende, want zonder zijn tentoonstelling had ik dit stuk nooit geschreven.Een succes en toch een eenzaam gevoel
In januari 1874 werd mijn opera Boris Godunov op het toneel gebracht, en daarmee stond ik op de hoogste top van mijn loopbaan. Toch voelde ik me alleen, want ik stond niet meer dicht bij de Mighty Handful en de kritische pers was mij bepaald niet gunstig gezind. Mijn vriend Golenishchev-Kutuzov vertelde later dat mijn bewonderaars dit werk prezen terwijl collega-componisten er vooral raar van opkeken, al is zijn verhaal misschien wat gekleurd. Ik schreef het dus niet voor applaus, maar omdat ik het kwijt moest.Drie weken en een hele zaal vol muziek
In juni 1874 schreef ik de hele suite in een ongelooflijk rap tempo op, volgens IMSLP tussen 2 en 22 juni. Vijf dagen nadat ik klaar was, schreef ik de opdracht aan Stasov, en een maand later liet ik weten dat ik het wilde uitgeven. Het is een stuk voor één piano, het duurt ongeveer 35 minuten en het heeft geen opusnummer. Er is ook geen vaste hoofdtoonsoort, want elk deel heeft zijn eigen toonsoort, net alsof iedere zaal in het museum een eigen kleur op de muur heeft.Tien zalen, één rondgang
Een deel, of in vaktaal een movement, is gewoon een stuk van het geheel dat op zichzelf staat, zoals elke zaal in een museum een eigen thema heeft en je toch maar één rondgang maakt. Eerst kom je langs Gnomus, de kabouter, en daarna langs Il vecchio castello, een middeleeuws kasteel waar het zwaarmoedig klinkt, en dan naar Tuileries, waar kinderen ruziën in een Parijse tuin, en naar Bydlo, een zware Poolse ossenkar. Dan volgen het Ballet of the Unhatched Chicks, de beroemde ontmoeting tussen de rijke en de arme man in Samuel Goldenberg and Schmuyle, en Limoges: The Market, waar het op de markt een drukte van belang is. Het laatste stuk begint in de Catacombae, gaat over in Cum mortuis in lingua mortua en loopt via The Hut on Fowl's Legs (Baba Yaga) uit op The Great Gate of Kiev, terwijl de Promenades als verbindingsgangen tussen de zalen liggen.Kuikens die geen kuikens zijn
Het Ballet of the Unhatched Chicks lijkt over eieren te gaan, maar dat is een misverstand. Het is gebaseerd op Hartmanns kostuumontwerpen voor het ballet Trilby, dat in 1871 in Saint Petersburg werd opgevoerd. De kleine wezentjes in die kostuums waren kanaries, geen kuikens. Mijn muziek trippelt er dan ook zo vrolijk bij dat je het zonder uitleg gelooft.Schilderijen die verdwenen zijn
Het vervelende is dat de meeste van Hartmanns werken verloren zijn gegaan, dus het is vaak onduidelijk welk werk ik voor ogen had. Alfred Frankenstein wist in 1939 in een artikel in The Musical Quarterly zeven van de afbeeldingen te identificeren. Bij Gnomus denkt men dat het om een ontwerp voor een notenkraker gaat, maar zeker weten doet niemand het. Je mag je dus gerust zelf een plaatje bij de muziek voorstellen, want dat deed ik ook.Een gesprek met de doden
Halverwege het laatste deel van de catacomben komt de Promenade-melodie terug, nu als onderdeel van de muziek zelf, en dat is een van de ontroerendste momenten van het stuk. Op de manuscriptpagina schreef ik met potlood de woorden: Latin text: With the dead in a dead language. Een tweede aantekening zegt dat de geest van de overleden Hartmann mij naar de schedels toe leidt. Het is dus een soort gesprek met een vriend die er niet meer is, en dat hoor je aan de toon.Een uitgave vol slordigheden
Ik leefde niet lang genoeg om het werk gedrukt te zien, want de eerste uitgave verscheen pas in 1886, vijf jaar na mijn dood, bij V. Bessel & Co. in Saint Petersburg. Rimsky-Korsakov bewerkte de tekst voor die uitgave, maar er slopen fouten en verkeerde lezingen in. Pavel Lamm bracht in 1931 een uitgave uit die weer met mijn manuscript overeenkwam, en in 1975 verscheen mijn manuscript zelfs als facsimile. Wie wil weten wat ik echt heb opgeschreven, kan dus eindelijk op de bron terugvallen.Een Fransman kleedt mijn piano aan
In 1922 gaf Serge Koussevitzky opdracht aan Maurice Ravel om het werk voor orkest te bewerken, en op 19 oktober van dat jaar dirigeerde hij de première in Parijs. Die versie is nu de bekendste in de concertzaal en op plaat, al is het niet het origineel en laat Ravel de vijfde Promenade weg. Er zijn ook andere orkestraties, zoals die van Henry Wood uit 1915 en die van Stokowski uit 1939. Later kwamen er zelfs rock-, elektronische en metalversies bij, van onder anderen Emerson, Lake & Palmer, Isao Tomita en Mekong Delta, en ik moet bekennen dat ik dat een beetje vleiend vind.---
Zo, nu weet je hoe verdriet om een vriend bij mij uitgroeide tot een reeks klankschilderijen. Als ik terugdenk aan die zomer van 1874, ben ik vooral blij dat Hartmann op deze manier een plek heeft gekregen die niet in een museumzaal past. Zijn werk is grotendeels verloren gegaan, maar de muziek loopt nog steeds door de zalen die hij heeft gevuld. Heb je genoten van het verhaal achter Pictures at an Exhibition? Ik hoop dat je de volgende keer dat je de wandelmelodie hoort, aan een vriend denkt die te vroeg is heengegaan. Er valt namelijk nog veel meer te ontdekken aan dit stuk. Ik schreef het voor piano alleen, maar andere musici hebben er later hun eigen kleuren aan gegeven, van het orkest van Ravel tot rock en elektronische klanken. Elke bewerking laat je weer iets anders horen in dezelfde schilderijen. Klik dus gerust op de links op deze pagina om verder te luisteren en te ontdekken. Neem er de tijd voor, zoals je dat in een tentoonstelling ook doet: loop rustig verder en blijf staan bij wat je raakt.