SPRING (FOUR SEASONS) VAN VIVALDI
'I. ALLEGRO'
Le quattro stagioni, Op. 8: Concerto No. 1 in E major, RV 269 ("La primavera")
Ik ben Vivaldi, en ik ga je graag vertellen over het I. Allegro, het eerste deel van mijn Spring (Four Seasons). Het begin van een nieuw seizoen merk je vaak pas als je even stilstaat en luistert naar wat er om je heen klinkt. Ben je nieuwsgierig naar de uitleg bij dit I. Allegro? Dan ben ik er om je er rustig doorheen te leiden en je de details te laten horen die je bij een eerste luisterbeurt makkelijk mist. Als we het I. Allegro samen hebben bekeken, geef ik je een paar manieren om Spring (Four Seasons) nog verder te verkennen.
---
Twee kampen en één lentemorgen
Bij dit deel raad ik je aan om vooral op twee kampen te letten: de solo viool aan de ene kant, en aan de andere kant de strijkers van het orkest met het continuo. Het orkest speelt het refrein dat steeds terugkomt, en de solist krijgt de ruimte om daartussen zijn eigen verhaaltjes te vertellen. Probeer te horen wanneer iedereen samen speelt en wanneer één viool het woord neemt, een beetje zoals aan een tafel waar één vriend telkens een anekdote inbrengt terwijl de rest knikt. Meer hoef je niet te doen, want wie dat wisselspel hoort, kan het hele deel volgen.Waarom ik het gewoon Allegro noemde
De titel van dit deel is zo kort omdat het een aanwijzing voor het tempo is: Allegro, levendig en vlot. Die keuze lag voor de hand, want het sonnet bij dit deel vertelt hoe de vogels de lente met feestelijk gezang begroeten, en daar past geen sleepgang bij. Zo'n tempo houdt de muziek in beweging, net als vogels die op een lentemorgen nergens even stil kunnen zitten. Bij de concerten verschenen ook sonnetten, en in de gedrukte partituren staat aangegeven welke passage bij welke regel hoort, zodat je er niet alleen op de titel hoeft te vertrouwen.Een vorm met een vaste terugkeer
De vorm kiezen was een avontuur op zich, want ik wilde dat de muziek het sonnet volgt zonder dat het een droge opsomming van plaatjes werd. Ik koos voor een ritornello, een refrein dat telkens terugkeert en wordt afgewisseld met gedeelten waarin de solist en de schilderachtige details aan bod komen. Het openingsrefrein is zelf ook netjes opgebouwd, in de vorm aabb, wat betekent dat je elk van de twee helften twee keer te horen krijgt. In de volgende alinea's loop ik de vijf stukken langs: de aankomst van de lente, de vogels, de beekjes met de bries, het onweer en de terugkeer van de vogels.Deel 1: De lente meldt zich zonder afspraak
Het deel opent met het refrein, en het hele orkest kondigt met die opening aan dat de lente is aangebroken. Het tempo is meteen levendig en de toonsoort is E-majeur, zodat de sfeer van begin af aan open en opgewekt is. Omdat de opening uit twee herhaalde helften bestaat, blijft de melodie vanzelf hangen. Onthoud haar goed, want ze komt later terug en dan herken je haar als een bekende aan de deur.Deel 2: Het vogelkoor repeteert niet
Na het refrein verandert de sfeer: de solo viool en twee violen uit het orkest nemen de rol van vogels over. Het klinkt lichter en kwetsbaarder dan het feestelijke begin, alsof het hele orkest even zijn stem dempt om naar de takken te luisteren. De vogels zingen door elkaar heen, zoals dat buiten ook gaat, zonder dat iemand op zijn beurt wacht. Aan het einde van dit stuk sluiten de violen af met trillers, en dat is het geluid van een vogel die nog één keer zijn borst vol zet.Deel 3: Beekjes en een bries die voorzichtig doet
Daarna volgen de murmelende beekjes en de bries die ze zachtjes liefkoost, precies zoals het sonnet het zegt. Het tempo blijft Allegro, maar de muziek wordt vloeiender en kalmer, en je hoort bijna het water over de stenen lopen. De stemming is hier ontspannen en zonnig, de rust voor wat er daarna komt. Wie goed luistert, merkt dat de spanning nergens uit de muziek verdwijnt, maar even onder het oppervlak blijft wachten.Deel 4: Een bui zonder paraplu
Dan breekt de onweersbui los en verandert de stemming van het ene op het andere moment. Het orkest laat lage tremolo's rommelen als donder, en snelle stijgende lopen flitsen als bliksem door de muziek. Ondertussen jaagt de solist met razendsnelle arpeggio's omhoog en omlaag, als iemand die midden op een picknick zijn spullen bij elkaar graait. Het is het opwindendste moment van het deel, en het laat horen hoe snel het lenteweer van gezicht kan veranderen.Deel 5: De vogels hebben nergens last van gehad
Het onweer sterft weg tot stilte, zoals het sonnet ook zegt, en de muziek komt tot rust. Dan nemen de vogels hun lieflijke liedjes weer op, alsof er niets is gebeurd. De toonsoort is nog steeds E-majeur en de sfeer is weer helder en blij, maar na de bui klinkt die vrolijkheid net iets dankbaarder. Zo sluit het deel de cirkel: je begint met de lente die aankomt en eindigt met de vogels die haar vieren.Nu mag jij aan de beurt komen
Nu is het jouw beurt om dit deel zelf te beleven. Druk op afspelen en laat je meevoeren door de muziek, met je ogen dicht als je dat prettig vindt. Denk onderweg misschien terug aan wat we hebben besproken: het refrein, de vogels, de beekjes en de bui. Ik hoop dat je de reis door mijn Allegro net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Je hebt het eerste deel nu van begin tot eind gevolgd, en ik hoop dat je de lente er niet alleen in hoort, maar ook kunt aanwijzen waar ze zit. Muziek blijft vaak langer hangen wanneer je weet waar je op kunt letten. Misschien betrap je jezelf de volgende keer erop dat je bij een paar trillende violen al naar het raam kijkt. Vond je het fijn om meer te leren over de luistergids van I. Allegro uit Spring (Four Seasons)? Ik hoop in elk geval dat je nu iets meer hoort dan toen je begon. Er valt bij Spring (Four Seasons) nog veel meer te ontdekken. Er volgen nog twee delen, en bij elk deel hoort een sonnet dat vertelt welke beelden achter de muziek zitten. Wie die sonnetten geschreven heeft, is nooit bewezen, al wordt er wel gezegd dat ik het zelf was. Sinds 1939 zijn er ongeveer duizend opnames van dit werk gemaakt, en elke uitvoering legt de accenten weer net anders. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Zo hoor je zelf hoe een andere violist dezelfde lente laat klinken. Ik wacht met plezier op je, want de lente komt elk jaar terug en de muziek gelukkig ook.