SYMPHONY NO 5 VAN MAHLER
DE ACHTERGROND
Symphony No. 5 in C-sharp minor
Ik ben Gustav Mahler, en ik wil je graag het verhaal vertellen achter mijn Symphony No 5. Ben je benieuwd hoe die symfonie eigenlijk is ontstaan? Dan neem ik je er met plezier doorheen, stap voor stap, zodat je precies weet wat er in die tijd speelde. Als we aan het eind van het verhaal zijn, laat ik je ook zien hoe je Symphony No 5 daarna zelf verder kunt verkennen.
---
Een zomerhuisje en een flinke schrik
Begin 1901 kreeg ik een zware bloeding die mijn leven in gevaar bracht, en zoiets zet je aan het denken. In dat jaar en het jaar daarna schreef ik de Vijfde, vooral in de zomers in mijn huisje in Maiernigg in Oostenrijk. Daar kon ik rustig componeren, zonder dat er een orkest stond te wachten tot ik klaar was. Wie net een schrik heeft overleefd, schrijft vanzelf muziek waarin verdriet en levenslust elkaar afwisselen.Een bruiloft midden in de partituur
In 1902 trouwde ik met Alma Schindler, dus terwijl ik aan de Vijfde werkte, veranderde mijn leven nog eens van richting. Dat hoor je terug in de symfonie, die in het donker begint en in het volle licht eindigt. Ik heb daar geen verhaaltje bij verzonnen dat je moet kennen om het te begrijpen. Je hoeft alleen te luisteren, dan merk je vanzelf dat er onderweg iets goed komt.Vijf gangen, drie groepen en geen enkele dubbele
Een symfonie is geen lang lied maar eerder een menu, en elke gang daarvan noemen we een deel of een beweging, met zijn eigen smaak en tempo. Mijn menu heeft vijf gangen, in drie groepen: de Trauermarsch en het Stürmisch bewegt horen bij elkaar in de eerste groep, en dat is zware kost. Het Scherzo staat in zijn eentje in de tweede groep, als luchtig tussengerecht waarbij je weer even adem krijgt. Het Adagietto opent de derde groep en het Rondo-Finale sluit de hele maaltijd af, na ongeveer zeventig minuten.Een liefdesbrief zonder postzegel
Het Adagietto schreef ik alleen voor strijkers en harp, dus geen blazers en geen koper. Ik droeg het op aan Alma, en het verhaal gaat dat ik haar er een gedicht bij gaf, al rust dat op haar eigen verslag in een briefwisseling met Willem Mengelberg. Het begint uit de stilte, met zachte, aangehouden strijkersklanken, en ik schreef erboven Sehr langsam, dus heel langzaam. Ik vroeg bovendien om mit innigster Empfindung, met het meest innige gevoel, dus wie dit haastig speelt, speelt het niet zoals ik het bedoelde.Een stukje dat zelf op reis ging
Het Adagietto duurt meestal ongeveer tien minuten, en ik dirigeerde het ook los van de rest van de symfonie. Over het tempo wordt nog altijd gediscusseerd: Mengelberg en ik zouden er ongeveer zeven minuten over hebben gedaan, terwijl sommige uitvoeringen nu tot ongeveer vijftien minuten gaan. In 1968 dirigeerde Leonard Bernstein het tijdens de uitvaartmis van Robert F. Kennedy. In 1971 klonk het in de film Death in Venice van Luchino Visconti, dus het heeft zonder mijn tussenkomst nog een heel eigen leven gekregen.De hoornist moet voor het orkest komen staan
Het Scherzo staat in D-majeur, en ik schreef erboven Kräftig, nicht zu schnell, dus krachtig maar niet te snel. Er klinken walsen en Ländler in, dansmuziek waar je bijna vanzelf op wilt meewiegen. Boven het orkest klinkt een solohoorn die zo belangrijk is dat de speler vaak vooraan mag komen staan. Met ongeveer achttien minuten is het de langste gang van de vijf, en na de eerste twee delen is de stemming ineens heel anders.Veel blazers en een buiging voor Bach
Voor deze symfonie vroeg ik een flink orkest, met onder meer vier dwarsfluiten, zes hoorns en vier trompetten. Je hoort er ook mijn hernieuwde belangstelling voor contrapunt en voor de muziek van Bach in, vooral in het Rondo-Finale. Dat slot haalt trouwens materiaal terug uit het Adagietto en uit het koraal in D-majeur uit het tweede deel, zodat de symfonie aan het eind haar eigen herinneringen bij elkaar zoekt. Meestal zegt men dat de symfonie in cis-mineur staat, maar ik wilde er liever niet één toonsoort op plakken.Een première waar niemand vrolijk van werd
Op 18 oktober 1904 dirigeerde ik de eerste uitvoering zelf, in de Gürzenich in Keulen, met het Gürzenich-orkest. Ik had twee dagen gerepeteerd, met een generale repetitie op 17 oktober. Op het programma stond ook werk van Schubert en Beethoven, dus mijn nieuwe symfonie stond tussen oude bekenden. Het is bekend dat het niet goed ging en dat het werk niet werd begrepen, al zijn de verhalen over de precieze reacties van het publiek niet betrouwbaar.Vijftig jaar wachten en ondertussen blijven pielen
Het verhaal gaat dat ik na de première zei dat ik de symfonie graag vijftig jaar na mijn dood voor het eerst weer zou dirigeren, omdat niemand haar begreep. Of ik het echt zo zei, weet niemand zeker. De partituur verscheen in 1904 bij C. F. Peters in Leipzig, en in 1905 volgde een herziene uitgave. Ik bleef de orkestratie bijwerken, en mijn laatste wijzigingen van 1911 werden pas in 1964 gepubliceerd.Toch ging ik er met mijn symfonie op uit
Na Keulen dirigeerde ik de symfonie in 1905 in Hamburg, Straatsburg en Wenen, in 1906 in Amsterdam en in 1907 in Sint-Petersburg. In Engeland klonk in 1909 alleen het Adagietto, onder Henry Wood, op de Proms. De hele symfonie kwam daar pas in 1945. Het stuk heeft dus lang over zijn reizen gedaan, maar het is wel aangekomen.---
Zo, dat was het verhaal achter mijn Symphony No 5: een zware schrik, een zomerhuisje in Maiernigg en een bruiloft, en alles samen is in muziek terechtgekomen. Als ik terugdenk aan de première in Keulen in 1904, weet ik dat het publiek het werk toen nog niet goed begreep. Maar sommige muziek heeft tijd nodig, en met elke keer luisteren voelt zo'n symfonie vertrouwder aan. Had je plezier in dit verhaal over het ontstaan van mijn Symphony No 5? Er valt namelijk nog veel meer te ontdekken. Je kunt luisteren naar het Adagietto, dat voor Alma bedoeld was en waarvan het verhaal gaat dat het een liefdesbrief in muziek is. Je kunt ook letten op de finale, waar ik laat horen hoeveel ik van de muziek van Bach was gaan houden. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over de Symphony No 5. Misschien hoor je dan iets wat je de eerste keer nog niet had opgemerkt.