SYMPHONY NO 5 VAN MAHLER
'IV. ADAGIETTO'
Symphony No. 5 in C-sharp minor
Ik ben Mahler, en in dit stuk vertel ik je over het vierde deel van mijn Vijfde symfonie, het Adagietto. Na de begrafenisstoet, de storm en de dans in het Scherzo is dit het moment waarop de muziek eindelijk stilvalt. Het Adagietto opent de derde groep van de symfonie, en na al die felle delen voelt het als een lange, rustige ademhaling. Ik droeg het op aan Alma, en dat hoor je misschien aan de warmte waarmee de muziek zich langzaam ontvouwt. Ben je benieuwd naar wat er in dit Adagietto gebeurt en waarom het zo'n bijzondere plek in mijn symfonie heeft? Ik ben er om je door de details van dit deel te leiden, rustig en stap voor stap, zodat je precies hoort waar je op kunt letten. Je hoeft niets van klassieke muziek te weten, alleen de bereidheid om even stil te worden. Als we het Adagietto samen hebben doorgenomen, geef ik je ook een paar manieren om de Vijfde symfonie verder te ontdekken.
---
Strijkers, een harp en verder niemand
Zet er rustig tien minuten voor opzij, want zo lang duurt mijn Adagietto ongeveer. Je hoort alleen strijkers en een harp, dus geen hout, geen koper en geen pauken die zich ermee bemoeien. De strijkers dragen de lange, zangerige melodie, en de harp is vanaf het begin aanwezig als een zacht tokkelend steuntje eronder. Het stuk begint vanuit de stilte met zachte, aangehouden noten, dus luister alsof je een kamer binnenloopt waar iemand net heel zachtjes is gaan praten.Een klein woord voor een groot gevoel
Adagietto is een verkleinwoord van adagio, een langzaam tempo, zoals een huisje een klein huis is. Ik vond dat een mooie naam voor een stuk dat kort is vergeleken met de andere delen en toch zo vol gevoel zit. Mijn eigen aanwijzing erboven is eigenlijk Sehr langsam, dus heel langzaam, en daarnaast schreef ik mit innigster Empfindung, met het meest innige gevoel. Ik droeg het op aan Alma, en het verhaal gaat dat het een liefdesbrief aan haar was, al weet niemand dat met zekerheid.Geen schoolboekvorm, maar een lied zonder woorden
Over de vorm heb ik lang nagedacht, want een strak schema zou dit stuk te stijf maken. Ik liet het liever stromen als een lied zonder woorden, en voor het gemak verdeel ik het voor jou in drie gedeelten die ik zo een voor een bespreek. Het opent het derde grote onderdeel van mijn symfonie, en in het Rondo-Finale laat ik later materiaal uit dit deel terugkomen. Het is dus geen eilandje in het midden, al heb ik het zelf ook wel eens los van de rest gedirigeerd.Gedeelte 1: Op je tenen de stilte in
Het eerste gedeelte begint vanuit de stilte met zachte, aangehouden strijkersnoten, in F-majeur en heel langzaam. Daarna zingt de melodie zich los, gedragen en zonder haast, terwijl de harp eronder elke harmonie even laat nagalmen. De stemming is warm en een beetje bedeesd, als iemand die iets liefs wil zeggen en zijn woorden daarom zorgvuldig kiest. Wacht hier niet op een uitbarsting, want de spanning zit juist in hoe rustig alles blijft.Gedeelte 2: Het hart gaat open
In het tweede gedeelte begint de melodie te stijgen, en de strijkers spelen steeds voller en dringender. Je hoort hoe de zinnen langer worden en meer ruimte nemen, alsof wat eerst werd ingehouden nu toch gezegd moet worden. Het is het meest innige moment van het stuk, en precies hier past die aanwijzing van mij over het meest innige gevoel. Let op hoe de harp ook nu blijft meebewegen, zacht op de achtergrond, zodat het geheel bij al die gloed toch teder blijft.Gedeelte 3: Zachtjes weer naar huis
In het laatste gedeelte keert de rust terug, en de melodie die je kent komt terug als een oude bekende. Het vuur van daarnet zakt langzaam weg, en de strijkers laten de laatste noten steeds zachter worden tot er weer stilte is. Het verhaal gaat dat Willem Mengelberg en ik dit stuk in ongeveer zeven minuten speelden, terwijl het tegenwoordig tussen zeven en vijftien minuten kan duren. Maak je dus niet druk om de klok, want het gaat erom dat je de tijd neemt die jij nodig hebt om mee te ademen.Druk maar op play
Nu is het jouw beurt: zet mijn Adagietto op, ga lekker zitten en laat de muziek gewoon over je heen komen. Misschien denk je tijdens het luisteren nog even terug aan wat ik je net heb verteld over de strijkers, de harp en de drie gedeelten. Je hoeft niets te begrijpen of te herkennen, want deze muziek werkt ook als je er niets van weet. Ik hoop dat je er net zoveel van geniet als ik toen ik het schreef.---
Heb je ervan genoten om met mij mee te luisteren naar het Adagietto, het vierde deel uit de Vijfde symfonie? Misschien klinken die tien minuten voor strijkers en harp nu anders dan toen je begon, want zo gaat het vaak met muziek die zo zacht en open begint. Ik hoop dat je er iets in hebt gehoord dat bij jou past, of je nu aan een liefdesbrief denkt, zoals het verhaal gaat, of gewoon aan een rustig moment midden in een lang en bewogen werk. Er valt in de Vijfde nog heel wat meer te ontdekken. Het Adagietto is maar één deel van het geheel, en het wordt pas echt bijzonder als je ook hoort wat eraan voorafgaat en wat erna komt. Zeker in het laatste deel ben ik later nog op dit stuk teruggekomen, dus het loont om ook daar je oren goed open te houden. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en meer over de Vijfde symfonie te lezen. Neem er de tijd voor, net zoals bij dit deel, en wie weet ontdek je bij een volgende keer weer iets nieuws.