SYMPHONY NO 5 VAN MAHLER
'V. RONDO-FINALE'
Symphony No. 5 in C-sharp minor
Ik ben Mahler, en in dit deel vertel ik je alles over het Rondo-Finale, het vijfde en laatste deel van mijn Symphony No 5. Het is een muziekstuk dat na de duisternis van het begin eindelijk de ruimte neemt om op te klaren, en dat maakt het de moeite waard om er rustig bij stil te staan. Ben je nieuwsgierig naar wat er in dit Rondo-Finale allemaal gebeurt? Ik ben er om je stap voor stap door de details van het Rondo-Finale heen te leiden, zodat je hoort hoe het oude thema's uit eerdere delen weer oppakt. En als we het Rondo-Finale samen hebben doorgenomen, geef ik je nog een paar manieren om mijn Symphony No 5 verder te ontdekken.
---
Luister mee: de strijkers en het koper spelen tikkertje
Het Rondo-Finale duurt ongeveer vijftien minuten en sluit mijn symfonie af, dus ga er maar rustig voor zitten. Je hoort bijna het hele orkest, maar let vooral op hoe de strijkers, de houtblazers en het koper elkaar steeds een melodie toewerpen. Dat heet contrapunt: meerdere stemmen zingen tegelijk hun eigen lijn, en sinds ik de muziek van Bach opnieuw had ontdekt, kon ik er niet genoeg van krijgen. Je hoeft niets te herkennen, maar als je ergens denkt dat je dit eerder hebt gehoord, dan klopt dat waarschijnlijk, want ik laat hier oude bekenden terugkomen.Waarom ik het Rondo-Finale zo noemde
Een rondo is een stuk waarin een vaste melodie steeds terugkeert, zoals een refrein in een lied dat je na elk couplet weer meezingt. Finale betekent gewoon de afsluiting, en na het Adagietto, waar het rustig was, wilde ik de symfonie met een heel andere stemming beëindigen. Daarom schreef ik er Allegro boven, en verderop Allegro giocoso en Frisch, drie aanwijzingen die samen zeggen dat het vrolijk, speels en levendig moet klinken. Na de begrafenismars en de storm van het begin vond ik dat het orkest en de luisteraar die opluchting wel verdiend hadden.Een rondo in een sonatajasje
De vorm voor dit deel kiezen was een avontuur op zich, want ik wilde niet zomaar één vaste vorm volgen. Het is een rondo-sonata, een mengeling van het rondo met zijn terugkerende melodie en de sonatavorm, waarin melodieën elkaar ontmoeten en worden doorgewerkt. Ik loop de onderdelen hier alleen kort langs: een begin in D-majeur, een herinnering aan het Adagietto, een speels middendeel, een terugkeer van het koraal en een frisse sprint naar het einde. In de volgende alinea's neem ik ze een voor een met je door, dus houd je aandacht erbij.Onderdeel 1: De deur gaat open
Het deel begint in D-majeur, de toonsoort waarin ik het ook afsluit, en dat voelt na het Adagietto meteen als frisse lucht. Het tempo is Allegro, dus er zit beweging in, maar het is nog geen wilde race. De stemming is die van iemand die de ramen openzet na een lange, serieuze periode. Luister hoe het orkest zich hier langzaam voorbereidt op alles wat nog komen gaat.Onderdeel 2: Een bekend gezicht uit het Adagietto
Hier laat ik materiaal uit het Adagietto terugkomen, het stuk voor alleen strijkers en harp dat vlak hiervoor klonk. Wat daar langzaam en teder was, krijgt nu een andere kleur en een lichtere tred, alsof dezelfde melodie in nieuwe kleren de kamer binnenwandelt. Zo hoor je dat de delen van mijn symfonie niet los van elkaar staan, maar met elkaar verbonden zijn. De stemming schuift hier van gevoelig naar opgewekt, zonder dat het verhaal ophoudt.Onderdeel 3: Allegro giocoso, het speelse middendeel
Nu wordt het tempo Allegro giocoso, wat zoveel betekent als vlot en speels, en dat hoor je aan alles. Dit is het gedeelte waar het contrapunt echt het hoogste woord voert, want de melodieën jagen elkaar door het orkest. Je hoort stemmen die op elkaar reageren, elkaar onderbreken en weer samenkomen, en als je goed luistert kun je steeds één lijn volgen. De toon is overmoedig en vrolijk, en het is bijna alsof het orkest zelf plezier heeft in het spelen.Onderdeel 4: Het koraal komt terug
Dan laat ik het koraal in D-majeur uit het tweede deel terugkeren, het statige thema dat daar even als overwinning klonk maar weer wegzakte in het tragische. Dit keer hoeft het niet meer weg te zakken, want de stemming om het koraal heen is veel lichter en zekerder. Het klinkt breder en plechtiger dan de speelse muziek ervoor, en dat contrast maakt het extra mooi. Hier hoor je misschien wel het duidelijkst hoe ik een verhaal over de hele symfonie heen heb willen vertellen.Onderdeel 5: Frisch naar de eindstreep
In het laatste stuk staat Frisch boven de noten, dus het moet fris, helder en vol energie klinken. Het orkest blijft in D-majeur en bouwt de spanning op tot een slot dat uitbundig en vastberaden klinkt. Alle melodieën die je onderweg hebt gehoord, komen hier als het ware samen om de symfonie af te ronden. Na bijna zeventig minuten muziek wil ik je met een gevoel van vreugde laten gaan, en dat is precies wat deze laatste bladzijden doen.Nu is het jouw beurt
Nu nodig ik je uit om het Rondo-Finale zelf te beleven, dus druk maar op afspelen en laat de muziek over je heen komen. Denk tijdens het luisteren gerust terug aan wat we hebben besproken, zoals het contrapunt, het terugkerende koraal en het Adagietto dat opnieuw opduikt. Je hoeft niet alles te horen, want de muziek werkt ook als je je er gewoon door laat meevoeren. Ik hoop dat je de reis door mijn Rondo-Finale net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Zo, daar zijn we dan aan het einde van het Rondo-Finale gekomen, en daarmee ook aan het einde van de hele symfonie. Ik hoop dat je net zo genoten hebt van deze luistergids bij de V. Rondo-Finale uit de Symphony No 5 als ik van het schrijven ervan. Na al dat donker aan het begin klinkt dit slot in D-majeur bijna als een open raam waardoor de zon naar binnen valt. Je hoort hoe ik hier het stille Adagietto en het koraal uit het tweede deel opnieuw tevoorschijn haal en ze door elkaar laat weven. Misschien merk je nu pas goed hoe die stukken, die eerder zo ver uit elkaar leken te liggen, al die tijd bij elkaar hoorden. Daarmee ben ik nog lang niet uitgepraat over mijn Vijfde. Er valt nog zoveel meer te ontdekken, bijvoorbeeld hoe het stuk na 1904 bleef veranderen, want ik bleef aan de orkestratie schaven. Ook de verhalen rond het Adagietto en de plekken waar de symfonie in de loop der jaren te horen was, zijn de moeite van het verkennen waard. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over de Symphony No 5. Luister de symfonie daarna nog eens van begin tot eind, want je hoort er elke keer weer iets nieuws in.