SYMPHONY NO 5 VAN MAHLER
'III. SCHERZO'
Symphony No. 5 in C-sharp minor
Ik ben Mahler, en in dit stuk neem ik je mee door het derde deel van mijn Vijfde symfonie, het Scherzo. Na de begrafenismars en de storm van de eerste twee delen sta je hier voor een heel andere wereld, en die verdient even rustig de tijd. Ben je benieuwd naar de uitleg over het Scherzo? Ik ben er om je stap voor stap door de details van dit deel te leiden, zodat je hoort wat er gebeurt en waarom. Daarna geef ik je een paar manieren om de Vijfde symfonie verder te ontdekken.
---
Hou je hoed vast, de hoorn gaat staan
Dit derde deel duurt ongeveer achttien minuten, dus het is het langste van de hele symfonie, maar het voelt een stuk luchtiger dan wat eraan voorafging. Kijk eerst naar de hoornist, want die staat vaak voor het orkest, en dat is geen bevlieging van mij: ik heb die solohoorn zo nadrukkelijk geschreven dat hij gewoon gezien moet worden. Luister daarna hoe de strijkers en houtblazers om die hoorn heen dansen en hem telkens een antwoord toespelen, een beetje zoals gasten op een feest die elkaar steeds de hand schudden. Je hoeft geen noot te kunnen lezen, want als je gewoon let op wie het woord voert en wanneer de zaal weer vol raakt, volg je het hele verhaal.Waarom ik het een Scherzo noemde
Na de begrafenisstoet en de storm had ik behoefte aan lucht, en het woord Scherzo wordt van oudsher verbonden met iets speels en grappigs. Dit deel staat helemaal alleen als tweede groep van de symfonie, tussen de twee zware delen aan de ene kant en het Adagietto en de finale aan de andere kant. Zo kon het een scherpe stemmingswisseling zijn, en je merkt het meteen: de zware schaduw maakt plaats voor dansmuziek in D-majeur. Ik schreef er Kräftig, nicht zu schnell boven, dus krachtig maar niet te snel, want ik wilde een dans met stevige schouders en geen wedstrijd.De vorm: een dans die steeds terugkomt
De vorm van dit Scherzo gaf me heel wat hoofdbrekens, maar uiteindelijk koos ik voor iets dat lijkt op een rondo, waarin een bekende melodie steeds terugkeert. Tussen die terugkeer verschijnen andere melodieën, en die komen uit de wereld van de Ländler en de wals, twee dansen die je op een dorpsfeest of in een balzaal kon tegenkomen. Zo ontstaat een heen-en-weer van het bekende naar het onbekende en weer terug, dat je nooit lang laat stilzitten. Ik loop de onderdelen een voor een met je door, en dat doe ik in vier stappen, zodat je precies weet waar je bent.Onderdeel 1: De deur gaat open en de hoorn staat al klaar
Het Scherzo begint in D-majeur, en meteen klinkt het fris, wakker en vastberaden, precies zoals mijn aanwijzing Kräftig, nicht zu schnell het vraagt. De hoorn laat zich vroeg horen, en de rest van het orkest antwoordt hem alsof het een groet is die over de hele zaal wordt teruggegeven. Dit is de melodie waar ik steeds naar terugkeer, dus probeer hem goed te onthouden, want hij is je houvast in alles wat volgt. Na de zwaarte van de eerste twee delen is dit een flinke ommekeer, en ik gun je het gevoel dat je na een lange tunnel weer buiten staat.Onderdeel 2: Een Ländler, voor wie graag stampt
Daarna wordt het rustiger en ronder, want ik laat een Ländler horen, een oude volksdans waarbij je met een zekere zwaarte door de zaal draait. Het ritme gaat in drieën, dus je kunt makkelijk meetellen, en de melodie klinkt gemoedelijk, bijna alsof er een dorpskapel speelt. Het geluid is warmer en dichterbij dan in het begin, en de stemming schuift van opgewekte kracht naar een zachtere, bijna nostalgische kleur. Let erop dat de hoorn niet verdwijnt, maar zijn rol eventjes inruilt voor die van een gast die toekijkt hoe de anderen dansen.Onderdeel 3: De wals komt langs en ziet er netjes uit
Dan hoor je de wals, en die is gladder en gracieuzer dan de Ländler, met lange bogen waarin de strijkers elkaar zachtjes optillen. Het is dansen in een andere zaal, met kroonluchters in plaats van een houten vloer, maar het blijft een dans in drieën. Toch laat ik het niet te mooi blijven, want ook hier kun je horen dat de zekerheid soms wankelt, zodat de wals iets van een gedachte meedraagt die niet helemaal vrolijk is. Zo wissel ik de stemming af zonder dat het ooit zwaar wordt, en dat is precies wat ik van een Scherzo verwachtte.Onderdeel 4: Het refrein keert terug en wil niet meer weg
Nu komt de melodie van het begin weer terug, en je herkent hem als een oude bekende die je op straat tegenkomt en meteen weer thuis laat voelen. Het is geen kopie, want ik schud de kleuren van het orkest nog eens door elkaar, zodat dezelfde dans een beetje anders klinkt dan de eerste keer. De energie loopt op, het orkest wordt voller en de hoorn blijft er steeds vooraan bij, tot je het gevoel krijgt dat de hele zaal tegelijk meedraait. Zo sluit het Scherzo de cirkel, en na bijna achttien minuten dansen kun je rustig adem halen voordat het Adagietto je tegemoet komt.Nu mag jij het horen
Dan nodig ik je nu uit om dit Scherzo zelf te beleven, dus zet de muziek aan en laat je er rustig door meevoeren. Houd onderweg in je achterhoofd wat we hebben besproken: de hoorn die vooraan staat, het refrein dat steeds terugkomt en de Ländler en de wals die ertussen draaien. Je hoeft niets te begrijpen om ervan te genieten, want deze muziek wil je gewoon laten meedansen. Ik hoop dat je dit Scherzo met net zoveel plezier hoort als ik er destijds aan schreef.---
Ik hoop dat je het fijn vond om met deze luistergids meer te leren over het III. Scherzo uit de Symphony No 5. Misschien klinkt die dansende hoorn je nu nog een tijdje na in je hoofd, ook als de muziek allang is uitgeklonken. Dit deel staat helemaal op zichzelf als het middelste stuk van de symfonie, en juist daardoor kun je er na afloop mooi op terugkijken. Voor en na het Scherzo gebeurt er namelijk nog heel wat, van de begrafenisstoet aan het begin tot het Adagietto en het Rondo-Finale aan het slot. Er valt dus nog veel meer te ontdekken in mijn Vijfde, en daar ga je vast nog van genieten. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over de Symphony No 5.